O‘zbekiston Respublikasida yer umummilliy boylik hisoblanadi va undan oqilona foydalanish hamda uni muhofaza qilish davlat tomonidan kafolatlanadi. Yer munosabatlarining asosiy huquqiy manbalaridan biri O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksidir.

Yer fondidan samarali foydalanish maqsadida barcha yerlar foydalanishning asosiy maqsadiga qarab muayyan toifalarga ajratiladi. Ayrim hollarda jamiyat va davlat ehtiyojlari, iqtisodiy rivojlanish yoki hududiy rejalashtirish talablaridan kelib chiqib, yer uchastkasining asosiy foydalanish maqsadi o‘zgartirilishi mumkin. Bunday vaziyatda yer bir toifadan boshqa toifaga o‘tkaziladi.

Shuningdek, yer uchastkasidan foydalanish huquqi ham mutlaq va cheksiz huquq hisoblanmaydi. Qonunchilikda belgilangan holatlar yuzaga kelganda yer uchastkasiga bo‘lganegalik, foydalanish yoki ijara huquqi bekor qilinishi mumkin.

1. Yer fondi va yer toifalari tushunchasi

Yer fondi — O‘zbekiston Respublikasi hududidagi barcha yerlarning majmui hisoblanadi. Yer fondi davlat tomonidan hisobga olinadi, undan foydalanish ustidan nazorat amalga oshiriladi va yerlarning huquqiy maqomi belgilanadi.

Yerlarni toifalarga ajratishning asosiy maqsadi har bir yer uchastkasidan uning tabiiy xususiyatlari va belgilangan foydalanish maqsadiga muvofiq ravishda foydalanishni ta’minlashdan iborat.

Yerning toifasi yer uchastkasidan qanday maqsadda foydalanish mumkinligini belgilovchi muhim huquqiy omildir.Masalan, qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlar asosan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish uchun xizmat qiladi, o‘rmon fondi yerlari esa o‘rmonlarni saqlash va rivojlantirishga yo‘naltiriladi.

Yerlarni toifalarga ajratish yer resurslarini boshqarish, ularni muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish imkonini beradi.

2. O‘zbekiston Respublikasida yer fondining asosiy toifalari

O‘zbekiston Respublikasining yer qonunchiligida yer fondi foydalanishning asosiy maqsadiga qarab bir nechta toifalarga bo‘linadi.

Asosiy yer toifalariga quyidagilar kiradi:

Yer toifalarining bunday tasnifi yer resurslaridan maqsadli foydalanishni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.

3. Yerlarni bir toifadan boshqa toifaga o‘tkazish tartibi

Yer uchastkasining asosiy foydalanish maqsadi o‘zgargan taqdirda u yer fondining bir toifasidan boshqa toifasiga o‘tkazilishi mumkin. Kadastr agentligining 2026-yil 8-maydagi ma’lumotiga ko‘ra, yerlarni yer fondi toifalariga ajratish va bir toifadan boshqasiga o‘tkazish vakolati viloyatlar hamda Toshkent shahar hokimlariga berilgan. Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarni boshqa toifaga o‘tkazish esa alohida tartibda ko‘rib chiqiladi.

Yer toifasini o‘zgartirish jarayonida quyidagi masalalar muhim hisoblanadi:

Yer toifasini o‘zgartirish shunchaki yer egasi yoki foydalanuvchisining xohishi bilan amalga oshirilmaydi. Bunda yer resurslaridan oqilona foydalanish, atrof-muhitni muhofaza qilish, hududni rivojlantirish va qonunchilik talablari hisobga olinadi.

Ayniqsa, qishloq xo‘jaligi yerlarini boshqa toifaga o‘tkazishda ularning unumdorligi, oziq-ovqat xavfsizligi va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga ta’siri hisobga olinishi muhimdir.

4. Yer uchastkalariga bo‘lgan huquqlarning bekor qilinishi tushunchasi

Yer uchastkasiga bo‘lgan huquq — shaxsning qonunchilikda belgilangan asoslarda muayyan yer uchastkasiga egalik qilishi, undan foydalanishi yoki uni ijaraga olishi bilan bog‘liq huquqiy imkoniyatlar majmuasidir.

Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, yer uchastkasiga bo‘lgan egalik qilish, doimiy yoki muddatli foydalanish hamda ijara huquqi muayyan qonuniy asoslar mavjud bo‘lganda bekor qilinishi mumkin.

Huquqning bekor qilinishi yer uchastkasining o‘z-o‘zidan yo‘q bo‘lib ketishini anglatmaydi. Bunda aynan shaxsning ushbu yer uchastkasiga nisbatan mavjud bo‘lgan huquqi tugatiladi.

Yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlarni bekor qilish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshirilishi va tegishli hollarda davlat ro‘yxatidan chiqarilishi yoki reyestrda huquq bekor qilinganligi qayd etilishi lozim.

5. Yer uchastkalariga bo‘lgan huquqlarning bekor qilinish asoslari

Yer kodeksining 36-moddasida yer uchastkasiga bo‘lganhuquqlarni bekor qilishning asosiy holatlari belgilangan.

Jumladan:

1. Yer uchastkasidan ixtiyoriy voz kechish

Yer egasi yoki foydalanuvchisi qonunchilikda belgilangan tartibda yer uchastkasidan foydalanishdan ixtiyoriy ravishda voz kechishi mumkin.

2. Yer uchastkasi berilgan muddatning tugashi

Agar yer uchastkasi muayyan muddatga berilgan bo‘lsa, ushbu muddat tugashi bilan tegishli huquq ham tugashi mumkin. Bunda ijara shartnomasini yangi muddatga uzaytirish qonunchilikda nazarda tutilgan bo‘lsa, bu qoida qo‘llanilmaydi.

3. Yuridik shaxsning tugatilishi

Yuridik shaxs tugatilgan hollarda uning yer uchastkasiga bo‘lgan tegishli huquqi ham qonunchilikka muvofiq bekor qilinishi mumkin.

4. Mehnat munosabatlarining tugashi

Xizmat vazifalarini bajarish uchun berilgan yer uchastkasidan foydalanishga asos bo‘lgan mehnat munosabatlari tugatilganda, qonunchilikda boshqacha qoida bo‘lmasa, ushbu huquq ham bekor qilinadi.

5. Yerdan maqsadga muvofiq foydalanmaslik

Yer uchastkasidan unga belgilangan foydalanish maqsadidan boshqa maqsadda foydalanish yer huquqining bekor qilinishiga sabab bo‘lishi mumkin.

6. Yerdan oqilona foydalanmaslik

Yer resurslaridan oqilona foydalanish talabi buzilganda, tegishli huquqni bekor qilish masalasi yuzaga kelishi mumkin.Qishloq xo‘jaligi yerlarida hosildorlikning belgilangan talablarga javob bermasligi ham qonunchilikda nazarda tutilgan holatlarda muhim asos bo‘lishi mumkin.

7. Tuproq unumdorligining pasayishi va yerning ifloslanishi

Yerdan tuproq unumdorligini pasaytiradigan, uni kimyoviy yoki radioaktiv moddalar bilan ifloslantiradigan hamda ekologik vaziyatning yomonlashuviga olib keladigan usullarda foydalanish huquqning bekor qilinishiga sabab bo‘lishi mumkin.

8. Yer solig‘i yoki ijara haqini muntazam to‘lamaslik

Qonunchilikda belgilangan muddatlarda yer solig‘ini yoki ijara shartnomasida nazarda tutilgan muddatlarda ijara haqini muntazam ravishda to‘lamaslik ham yer huquqining bekor qilinishiga olib kelishi mumkin.

9. Yerdan uzoq vaqt foydalanmaslik

Qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun berilgan yer uchastkasidan bir yil mobaynida, qishloq xo‘jaligiga taalluqli bo‘lmagan ehtiyojlar uchun berilgan yer uchastkasidan esa ikki yil mobaynida foydalanilmagan holatlar qonunchilikda huquqni bekor qilish asoslaridan biri sifatida belgilangan.

10. Yer uchastkasining qonunchilikda belgilangan tartibda olib qo‘yilishi

Davlat va jamoat ehtiyojlari yoki qonunchilikda ko‘rsatilgan boshqa asoslar mavjud bo‘lganda yer uchastkasi belgilangan tartibda olib qo‘yilishi mumkin.

6. Yer uchastkasiga bo‘lgan mulk huquqining bekor qilinishi

Yer uchastkasiga bo‘lgan mulk huquqi ham qonunchilikda belgilangan hollarda bekor qilinishi mumkin.

Bunday holatlarga, xususan:

Bu holatlarda yerga bo‘lgan huquqning bekor qilinishi tegishli huquqiy hujjatlar asosida amalga oshiriladi.

7. Yer uchastkalarini davlat va jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yish

Yer uchastkasini davlat yoki jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yish alohida ahamiyatga ega. Chunki bunda bir tomondan davlat yoki jamiyat ehtiyojlari ta’minlansa, ikkinchi tomondan yer egasi, foydalanuvchisi yoki ijarachisining huquqlari himoya qilinishi kerak.

Davlat va jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkasini olib qo‘yish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Tegishli hollarda yer egasi yoki foydalanuvchiga yetkazilgan zarar va qonunda nazarda tutilgan boshqa yo‘qotishlar qoplanadi.

Yer uchastkasini jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yishda kompensatsiya masalasi muhim o‘rin tutadi. Hukumat portalida ham tegishli yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshirilishi ko‘rsatilgan.

Shuningdek, yer foydalanuvchisi yoki ijarachi tegishli qarordan norozi bo‘lgan taqdirda, qonunchilikda belgilangan tartibda sudga murojaat qilishi mumkin.

8. Yer huquqlarining bekor qilinishida davlat ro‘yxatining ahamiyati

Yer uchastkasiga bo‘lgan huquqning bekor qilinishi tegishli huquqiy hujjatlar asosida rasmiylashtiriladi. Huquqning bekor qilinganligi davlat reyestrida qayd etilishi huquqiy aniqlikni ta’minlash uchun muhimdir.

Davlat ro‘yxatidan o‘tkazish orqali yer uchastkasining kimga tegishli ekanligi, unga nisbatan qanday huquq mavjudligi yoki ushbu huquqning tugatilganligi haqida rasmiy ma’lumot shakllanadi.

Bu esa yer bilan bog‘liq nizolarning oldini olish, kadastr ma’lumotlarini yangilash va yer munosabatlarida qonuniylikni ta’minlashga xizmat qiladi.

Xulosa

Xulosa qilib aytganda, yer O‘zbekiston Respublikasining eng muhim tabiiy resurslaridan biri bo‘lib, undan oqilona va maqsadli foydalanish davlat tomonidan huquqiy jihatdan tartibga solinadi.

Yer fondining toifalarga ajratilishi har bir yer uchastkasidan uning belgilangan maqsadiga muvofiq foydalanishni ta’minlaydi. Yerning asosiy foydalanish maqsadi o‘zgargan taqdirda, qonunchilikda belgilangan tartibda uni bir toifadan boshqa toifaga o‘tkazish mumkin. Bunda vakolatli davlat organlarining qarori, kadastr ma’lumotlari va yerga nisbatan belgilangan huquqiy talablar muhim ahamiyatga ega.

Shu bilan birga, yer uchastkasiga bo‘lgan huquq ham muayyan majburiyatlar bilan bog‘liq. Yer egasi, foydalanuvchi yoki ijarachi yerdan oqilona va belgilangan maqsadda foydalanishi, uning unumdorligini saqlashi, ekologik xavfsizlik talablariga rioya qilishi hamda qonunchilikda belgilangan to‘lovlarni o‘z vaqtida amalga oshirishi kerak.

Agar ushbu talablar buzilsa yoki qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa holatlar yuzaga kelsa, yer uchastkasiga bo‘lganhuquq bekor qilinishi mumkin. Davlat va jamoat ehtiyojlari uchun yerlarni olib qo‘yishda esa yer egasi va boshqa huquq egalari manfaatlarini himoya qilish, qonuniy tartibga rioya qilish hamda tegishli hollarda kompensatsiya to‘lash muhim hisoblanadi.

Demak, yer toifalarini to‘g‘ri belgilash va ularni o‘zgartirishning qonuniy tartibiga rioya qilish, shuningdek yer uchastkalariga bo‘lgan huquqlarni faqat qonunda ko‘rsatilgan asoslar mavjud bo‘lgandagina bekor qilish yer munosabatlarida qonuniylik va barqarorlikni ta’minlashning muhim shartidir.

 

 

Jizzax viloyat ma’muriy

sudi sudyasi ​​​​​​​            X.Eshmuratov