“KORRUPSIYA — MILLIY XAVFSIZLIKKA TAHDID”

Korrupsiya — shaxsiy manfaat yo‘lida mansab yoki vakolatdan noqonuniy foydalanish hodisasi bo‘lib, u nafaqat iqtisodiyot va huquqiy tizimga, balki davlatning milliy xavfsizligiga ham jiddiy tahdid soladi. Zamonaviy dunyoda korrupsiya alohida jinoyat turi sifatida emas, balki davlat barqarorligini izdan chiqaruvchi tizimli xavf sifatida qaraladi.

2. Korrupsiyaning milliy xavfsizlikka tahdid sifatidagi mohiyati

Korrupsiya quyidagi yo‘nalishlarda milliy xavfsizlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi:

• Iqtisodiy xavfsizlik — byudjet mablag‘larining noto‘g‘ri taqsimlanishi, investitsiya muhitining yomonlashuvi, soliq tushumlarining kamayishi
• Ijtimoiy-siyosiy barqarorlik — aholining davlat organlariga ishonchi pasayishi, ijtimoiy adolatsizlik hissi, norozilik kayfiyatining kuchayishi
• Institutsional xavfsizlik — davlat boshqaruv tizimining samarasizlashuvi, qonun ustuvorligining buzilishi
• Mudofaa va xavfsizlik tizimi — harbiy-sanoat majmuasida, chegara xizmatlarida korrupsiya milliy mudofaa qobiliyatini zaiflashtiradi
• Xalqaro obro‘ — yuqori korrupsiya darajasi mamlakatning xalqaro maydondagi ishonchliligini pasaytiradi, xorijiy investorlarni qaytaradi

Korrupsiya, shuningdek, tashkiliy jinoyatchilik, terrorizmni moliyalashtirish va noqonuniy migratsiya kabi boshqa xavf-xatarlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning “yashirin infrastrukturasi” vazifasini o‘tashi mumkin.

3. Korrupsiyaga imkon beruvchi sabab va shart-sharoitlar

Iqtisodiy sabablar

• Davlat xizmatchilarining ish haqi darajasining yetarli emasligi
• Iqtisodiy jarayonlarda ortiqcha byurokratik to‘siqlarning mavjudligi
• Nazorat mexanizmlarining zaifligi

Huquqiy-institutsional sabablar

• Qonunchilikdagi bo‘shliqlar va noaniqliklar
• Jazoning muqarrarligi tamoyilining to‘liq amal qilmasligi
• Davlat xizmatlari ko‘rsatishda shaffoflikning yetishmasligi

Ijtimoiy-ma’naviy sabablar

• Huquqiy va ma’naviy tarbiyaning yetarli darajada emasligi
• Jamiyatda korrupsiyaga nisbatan “kechirimli” munosabatning saqlanib qolishi
• Fuqarolik jamiyati institutlari nazoratining zaifligi

Boshqaruv sohasidagi sabablar

• Qarorlar qabul qilishda shaffoflik va hisobdorlikning yetishmasligi
• Bir shaxs qo‘lida haddan tashqari vakolatlarning to‘planishi
• Kadrlar tanlovida “meritokratiya” tamoyiliga rioya qilinmasligi

4. Korrupsiyaga qarshi kurashish choralari

Institutsional choralar

• Korrupsiyaga qarshi ixtisoslashgan organlarning faoliyatini kuchaytirish
• Davlat xizmatlarini raqamlashtirish orqali inson omilini kamaytirish (“elektron hukumat”)
• Ochiq ma’lumotlar (open data) tizimini rivojlantirish

Huquqiy choralar

• Qonunchilikni xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish
• “Manfaatlar to‘qnashuvi”ni oldini olish mexanizmlarini takomillashtirish
• Jazo choralarining muqarrarligini ta’minlash

Iqtisodiy choralar

• Davlat xizmatchilari uchun adolatli va raqobatbardosh ish haqi tizimini joriy etish
• Davlat xaridlari tizimida shaffoflikni oshirish (elektron auksionlar)
• Moliyaviy monitoring va audit tizimlarini kuchaytirish

Ijtimoiy-tarbiyaviy choralar

• Fuqarolarda huquqiy va ma’naviy ongni yuksaltirish
• Ommaviy axborot vositalari va fuqarolik jamiyati institutlarining nazorat funksiyasini kuchaytirish
• Yoshlarni “korrupsiyaga murosasiz munosabat” ruhida tarbiyalash

Xalqaro hamkorlik

• BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi doirasidagi majburiyatlarni bajarish
• Xalqaro tashkilotlar va boshqa davlatlar bilan tajriba almashish
• Transchegaraviy korrupsiya jinoyatlariga qarshi hamkorlikni kuchaytirish

Korrupsiya — davlat va jamiyat rivojiga to‘sqinlik qiluvchi, milliy xavfsizlikning barcha jabhalariga tahdid soluvchi murakkab ijtimoiy hodisadir. Unga qarshi samarali kurash faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning emas, balki butun jamiyatning — davlat, xususiy sektor, fuqarolik jamiyati va har bir fuqaroning birgalikdagi sa’y-harakatlarini talab qiladi. Faqat tizimli, kompleks va izchil yondashuv orqali korrupsiyaning sabab va shart-sharoitlarini bartaraf etish, natijada esa mamlakat milliy xavfsizligini mustahkamlash mumkin.

Jizzax tumanlararo iqtisodiy sudi sudyasi                                           Х.M.Toshpulatov

Jizzax tumanlararo iqtisodiy sudi yordamchisi                                               A.Namozova