Samarqand viloyati Kattaqörğon tuman hokimligi

OZ MIQDORDA TALON-TOROJ QILIŞ: HUQUQIY JAVOBGARLIK VA QONUN TALABLARI
Mulk daxlsizligini ta’minlaş, fuqarolar, korxona, muassasa va taşkilotlarning mulkiy huquqlarini himoya qiliş huquqiy davlatning muhim vazifalaridan biridir. Mulk huquqining kafolatlanişi jamiyatda qonuniylik, iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy adolatni ta’minlaşda alohida ahamiyat kasb etadi.
Amaliyotda mulkka tajovuz qiliş bilan boğliq turli huquqbuzarliklar uçrab turadi. Ularning xususiyati va yetkazilgan zarar miqdoriga qarab, ayrim qilmişlar ma’muriy, boşqalari esa jinoiy javobgarlikka sabab böladi.
Özbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik töğrisidagi kodeksining 61-moddasi oz miqdorda talon-toroj qiliş uçun ma’muriy javobgarlikni belgilaydi. Uşbu normaning mazmun-mohiyatini töğri anglaş va amaliyotda qonuniy qöllaş mulkiy huquqlarni samarali himoya qilişning muhim şartlaridan hisoblanadi.
Oz miqdorda talon-toroj qilişning huquqiy mohiyati
Talon-toroj qiliş deganda özganing mol-mulkini qonunga xilof ravişda, tekinga özining yoki boşqa şaxslarning foydasiga qaratiş tuşuniladi.
MJtKning 61-moddasiga muvofiq, korxona, muassasa va taşkilotlarning mulkçilik şaklidan qat’i nazar mol-mulkini öğirlik, özlaştiriş, rastrata qiliş, mansab lavozimini suiiste’mol qiliş yoki firibgarlik yöli bilan oz miqdorda talon-toroj qiliş ma’muriy javobgarlikka sabab böladi.
Qonunçilikka köra, talon-toroj qilingan mol-mulkning qiymati bazaviy hisoblaş miqdorining öttiz baravaridan oşmagan taqdirda, bunday qilmiş oz miqdorda talon-toroj qiliş deb baholanadi.
Bunda huquqiy baholaş faqat mol-mulk qiymati bilan çeklanmaydi. Qilmişning sodir etiliş usuli, şaxsning aybi, harakatning xususiyati va qonunçilikda belgilangan boşqa holatlar ham inobatga olinişi lozim.

Talon-toroj qiliş usullari
Mazkur moddada talon-toroj qilişning quyidagi usullari nazarda tutilgan:
Öğirlik — özganing mol-mulkini yaşirin ravişda qonunga xilof tarzda egallaş.
Özlaştiriş — şaxsga işonib topşirilgan mol-mulkni özining yoki boşqa şaxslarning foydasiga ğayriqonuniy ravişda qaratiş.
Rastrata qiliş — işonib topşirilgan mol-mulkni sarflaş, sotiş yoki boşqa tarzda tasarruf etiş.
Mansab lavozimini suiiste’mol qiliş — xizmat mavqeidan qonunga xilof ravişda foydalanib, özganing mol-mulkini talon-toroj qiliş.
Firibgarlik — aldaş yoki işonçni suiiste’mol qiliş orqali özganing mol-mulkini yoki unga bölgan huquqni qölga kiritiş.
Uşbu usullarni bir-biridan töğri farqlaş huquqbuzarlikni qonuniy kvalifikatsiya qilişda muhim ahamiyatga ega.
Ma’muriy va jinoiy javobgarlikni farqlaş
Oz miqdorda talon-toroj qiliş bilan boğliq masalalarda ma’muriy huquqbuzarlik va jinoyat örtasidagi çegarani töğri belgilaş muhimdir.
Bunda MJtKning 61-moddasi hamda Jinoyat kodeksining mulkka qarşi jinoyatlarga oid normalari özaro taqqoslab örganilişi lozim.
Talon-toroj qilingan mol-mulkning qiymati, qilmişning sodir etiliş usuli, takroriyligi, şaxsning aybi va jinoyat tarkibini taşkil etuvçi boşqa belgilar huquqiy baholaşda muhim ahamiyat kasb etadi.
Şu sababli har qanday holatda faqat yetkazilgan moddiy zarar miqdoriga asoslanib xulosa çiqariş töğri emas. Qilmişning barça yuridik belgilari töliq va xolisona örganilişi şart.
Huquqni qöllaş amaliyotida muhim jihatlar
Mazkur turdagi huquqbuzarliklarni aniqlaş va rasmiylaştirişda quyidagi holatlarga alohida e’tibor qaratiş zarur:
Birinçidan, talon-toroj qilingan mol-mulkning haqiqiy qiymati işonçli hujjatlar va dalillar asosida aniqlanişi lozim.
Ikkinçidan, mol-mulkning kimga tegişli ekanligi va huquqbuzarga işonib topşirilgan yoki topşirilmaganligi tekşirilişi kerak.
Uçinçidan, şaxsning qasdi, harakatining maqsadi va sodir etilgan qilmişning haqiqiy mazmuniga huquqiy baho berilişi zarur.
Törtinçidan, ma’muriy iş yuritiş jarayonida qonuniylik, xolislik, aybsizlik prezumptsiyasi va şaxsning huquqlarini hurmat qiliş printsiplariga qat’iy rioya etilişi şart.
Şuningdek, MJtKning 61-moddasiga kiritilgan özgartişlarni inobatga oliş muhim. Jumladan, davlat uluşi bölmagan korxona, muassasa va taşkilotlar xodimlari tomonidan sodir etilgan oz miqdordagi talon-toroj holatlari böyiça rahbar, mulkdor yoki vakolatli boşqaruv organining arizasiga oid avvalgi maxsus qoida 2025-yil 10-iyuldagi ÖRQ-1075-sonli Qonun bilan çiqarib taşlangan.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, Özbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik töğrisidagi kodeksining 61-moddasi mulkçilik munosabatlarini muhofaza qilişga qaratilgan muhim huquqiy normalardan biridir.
Uşbu moddani amaliyotda töğri qöllaş uçun talon-toroj qiliş usuli, mol-mulk qiymati, huquqbuzarlik tarkibi va şaxsning aybi har tomonlama örganilişi lozim.
Ayniqsa, ma’muriy va jinoiy javobgarlik örtasidagi çegarani aniq belgilaş, dalillarni xolisona baholaş hamda qonunçilikdagi özgartişlarni öz vaqtida inobatga oliş qonuniylik va adolatni ta’minlaşning muhim şartidir.
Zero, mulk daxlsizligini ta’minlaş va har bir şaxsning mulkiy huquqlarini himoya qiliş huquqiy davlatning asosiy tamoyillaridan biridir.

Şerzod Işankulov, Jinoyat işlari böyiça Kattaqörğon tuman sudining tergov sudyasi