Har yili 1-oktabr kuni O‘zbekistonda O‘qituvchi va murabbiylar kuni nishonlanadi. Ushbu sana yosh avlodga bilim berib, uning dunyoqarashini shakllantirishga, hayotda o‘z yo‘lini topishiga ko‘maklashayotgan ustozlarga hurmat va ehtirom ifodasidir. Har bir o‘quvchining yutug‘i ortida pedagogning izlanishi, sabri va mas’uliyati mujassam. Shu bois o‘qituvchiga ehtirom uning mehnatini munosib qadrlash, huquqlarini himoya qilish va turmush farovonligini ta’minlashda ham namoyon bo‘lishi lozim.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 52-moddasida o‘qituvchining mehnati jamiyat va davlat taraqqiyoti, sog‘lom, barkamol avlodni tarbiyalash hamda xalqning ma’naviy va madaniy salohiyatini saqlash va boyitishning asosi sifatida e’tirof etilgan. Davlat o‘qituvchilarning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan o‘sishi to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilishi belgilangan. Mazkur norma pedagoglarni qo‘llab-quvvatlashning konstitutsiyaviy asosini tashkil etadi.

Ushbu konstitutsiyaviy kafolatlar 2024-yil 1-fevraldagi O‘RQ-901-son «Pedagogning maqomi to‘g‘risida»gi Qonunda aniqlashtirilgan. Qonun davlat va nodavlat ta’lim tashkilotlari pedagoglarining huquqlari, majburiyatlari hamda faoliyatining asosiy kafolatlarini belgilaydi. Ayrim imtiyozlar muayyan toifadagi pedagoglarga tatbiq etiladi. Kafolatlardan foydalanishda ularni qo‘llash shartlari va doirasini hisobga olish zarur.

Qonunning 5-moddasiga muvofiq, pedagogni kasbiy faoliyatiga aloqador bo‘lmagan ishlarga jalb etish, undan xizmat vazifalariga daxldor bo‘lmagan hisobotlarni talab qilish, tovar va xizmatlarni sotib olishga majburlash taqiqlanadi. Ushbu normalar o‘qituvchining vaqti va mehnatini bevosita ta’lim-tarbiyaga yo‘naltirishga xizmat qiladi. Darsga tayyorgarlik va o‘quvchilar bilimini xolis baholash uchun kasbiy mustaqillik hamda osoyishta ish muhiti zarur.

Pedagoglar uchun dam olish va sog‘liqni muhofaza qilish kafolatlari ham mavjud. Qonunning 14-moddasiga ko‘ra, davlat ta’lim tashkilotlari pedagoglariga davomiyligi 56 kalendar kungacha bo‘lgan haq to‘lanadigan yillik asosiy uzaytirilgan mehnat ta’tili kafolatlanadi. Uning aniq davomiyligi tegishli lavozimga qarab belgilanadi. 6-moddada davlat ta’lim tashkilotlari pedagoglarining davlat sog‘liqni saqlash muassasalarida majburiy tibbiy ko‘rikdan bepul o‘tishi nazarda tutilgan.

Kasbiy rivojlanish ham davlat ko‘magining muhim yo‘nalishidir. Qonunning 10-moddasiga muvofiq, davlat ta’lim tashkilotlari pedagoglarining belgilangan muddatlarda va hajmda malaka oshirish xarajatlari Davlat budjetidan qoplanadi. Bu o‘qituvchilarga bilimini yangilash, zamonaviy metodlarni o‘zlashtirish va dars sifatini yaxshilash imkonini beradi. Bunday imkoniyatlardan pedagog bilan birga uning o‘quvchilari ham manfaatdor bo‘ladi.

Pedagogning o‘z huquqlarini sud orqali himoya qilishi uchun ham imtiyoz belgilangan. Qonunning 6-moddasiga ko‘ra, sha’ni, qadr-qimmati va ishchanlik obro‘sini himoya qilish, shuningdek, kasbiy huquqlarini buzuvchi davlat organlarining qarorlari hamda mansabdor shaxslarning qonunga xilof harakatlari yoki harakatsizligi ustidan shikoyat qilish uchun sudga murojaat etgan pedagog davlat bojidan ozod qilinadi.

2026-yilda pedagoglarning uy-joy sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan qo‘shimcha chora ham joriy etildi. Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 19-fevraldagi 69-son qaroriga asosan, kamida 15 yil ish stajiga va oliy malaka toifasiga ega pedagoglarga Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan qayta moliyalashtiriladigan ipoteka kreditlari boshlang‘ich badalining 25 foizini qoplash uchun subsidiya ajratiladi. Bunda talabgor belgilangan mezonlarga javob berishi lozim. Arizalar davlat xizmatlari markazlari yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali topshiriladi.

Pedagoglarning farzandlari uchun ham imtiyoz belgilangan. Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 17-sentabrdagi 501-son qarori bilan 2026/2027-o‘quv yilidan pedagoglarning davlat oliy ta’lim tashkilotlarida tahsil olayotgan farzandlari uchun bazaviy to‘lov-kontrakt summasidan 30 foiz chegirma joriy etildi. Imtiyoz belgilangan talablarga javob beradigan kunduzgi bakalavriat talabalariga qo‘llanadi. Bunda ota yoki ona asosiy ish joyida pedagog sifatida faoliyat yuritishi lozim. Qo‘shimcha va tabaqalashtirilgan kontrakt hamda xorijiy oliy ta’lim tashkilotlari bilan qo‘shma ta’lim dasturlari bundan mustasno. Talablarga javob beradigan har bir farzandga chegirma alohida qo‘llanadi. Xarajatlar Davlat budjetidan qoplanadi.

Kafolatlarning ahamiyati ulardan o‘z vaqtida foydalanish imkoniyati bilan belgilanadi. Ta’lim tashkilotlarida huquqiy tushuntirishlar berish, murojaatlarni e’tibor bilan ko‘rib chiqish va hujjatlarni rasmiylashtirishga ko‘maklashish muhim. Pedagogning o‘z huquqlarini bilishi, rahbarlarning esa ularni ta’minlashga mas’uliyat bilan yondashishi qonunda belgilangan imkoniyatlarning amalda ro‘yobga chiqishiga yordam beradi.

O‘qituvchi va murabbiylar kuni ustozlarning jamiyat hayotidagi o‘rnini chuqurroq anglashga undaydi. Ularga bildiriladigan minnatdorlik kundalik hurmat, adolatli munosabat va qonuniy kafolatlarning ijrosi bilan mustahkamlanishi kerak. Ustozning bilimini boyitishi, to‘laqonli dam olishi hamda oilasi farovonligini ta’minlashi uchun yaratilgan sharoitlar ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Pedagogni qadrlash bilan bilimli, mas’uliyatli va bunyodkor avlodni voyaga yetkazishga hissa qo‘shamiz.