Гиёҳвандлик — бу фақат бир инсоннинг шахсий муаммоси эмас. У инсон саломатлиги, оила мустаҳкамлиги, ёш авлод тарбияси, жамият хавфсизлиги ва давлат тараққиётига жиддий таҳдид солувчи ижтимоий иллатдир. Шу боис гиёҳвандликни бежизга «аср вабоси» деб аташмайди.

 

Айниқса, кейинги йилларда анъанавий гиёҳвандлик воситалари билан бир қаторда синтетик наркотиклар, психотроп ва психофаол моддаларнинг кенг тарқалаётгани, уларнинг интернет орқали яширин тарзда сотилиши хавфни янада кучайтирмоқда. Ўзбекистонда ҳам наркотик жиноятчиликнинг янги усулларига қарши курашиш давлат сиёсати даражасига кўтарилди.

 

Гиёҳвандлик инсон ҳаётини қандай ўзгартиради?

Гиёҳванд моддалар инсон организмининг, аввало, марказий асаб тизими ва мия фаолиятига салбий таъсир кўрсатади. Дастлаб инсонда кайфият ўзгариши, сунъий енгиллик ёки хотиржамлик ҳисси пайдо бўлиши мумкин. Аммо бу вақтинчалик ҳолат бўлиб, кейинчалик организм моддага тобе бўлиб қолади.

Қарамлик кучайган сари инсоннинг иродаси, меҳнат қобилияти, ижтимоий муносабатлари ва ҳаётга бўлган қизиқиши пасаяди. У ўзининг оиласи, фарзандлари, касби ва жамият олдидаги масъулиятини унута бошлайди.

Гиёҳвандликнинг энг оғир оқибатлари қуйидагиларда намоён бўлади:

руҳий ва жисмоний қарамлик;

асаб тизими ва мия фаолиятининг бузилиши;

юрак-қон томир ва бошқа ички аъзоларга зарар етиши;

инсоннинг ижтимоий муҳитдан узилиб бориши;

оилавий низолар ва ажрашишлар;

иш ва ўқиш қобилиятининг пасайиши;

жиноят содир этиш хавфининг ортиши;

ёшларнинг келажагига жиддий зарар етиши;

оғир ҳолатларда ногиронлик ва инсон ҳаётининг барвақт тугаши.

Шунинг учун гиёҳвандликка қарши курашиш — аввало, инсон ҳаёти ва қадрини ҳимоя қилиш демакдир.

 

Энг катта хавф — ёшлар

Гиёҳвандликнинг ёшлар орасида тарқалиши алоҳида хавфлидир. Чунки ёшликдаги биргина нотўғри қарор инсоннинг бутун келажагини ўзгартириб юбориши мумкин.

Айниқса, синтетик наркотикларнинг ташқи кўриниши ва тарқатиш усуллари ёшларни чалғитиши мумкин. Бугун улар интернет ва ижтимоий тармоқлар орқали яширин каналлар, электрон тўловлар ва одамлар билан бевосита учрашмасдан тарқатиш усулларидан фойдаланмоқда. Расмий маълумотларга кўра, 2025 йилда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар томонидан 15 412 та наркожиноят аниқланган, 14 та яширин нарколаборатория фош этилган ва наркотик савдосини тарғиб қилувчи 13 170 та «наркограффити» йўқ қилинган

 

Бу рақамлар муаммонинг кўламини англаш учун жиддий огоҳлантиришдир.

Гиёҳвандлик — оила фожиаси

Наркотикка қарам инсоннинг фожиаси кўпинча унинг оиласига ҳам кўчади.

Ота-оналар фарзандининг тақдири учун изтироб чекади. Турмуш ўртоқлар ўртасида ишонч йўқолади. Молиявий муаммолар, жанжаллар ва ҳуқуқбузарликлар кўпайиши мумкин. Энг ачинарлиси, бундай муҳитда вояга етаётган фарзандларнинг руҳиятига ҳам салбий таъсир кўрсатади.

Шу маънода, битта инсоннинг гиёҳвандликка қадам қўйиши бутун бир оиланинг тақдирига таъсир қилиши мумкин.

Наркожиноятчилик — жамият хавфсизлигига таҳдид

Гиёҳвандлик ва наркотикларнинг ноқонуний айланмаси бир-бири билан узвий боғлиқ. Наркотик моддалар савдоси уюшган жиноятчилик, ноқонуний даромадлар, интернет-жиноятчилиги ва бошқа хавфли қилмишлар билан боғланиши мумкин.

Ўзбекистонда сўнгги беш йилда наркожиноятлар сони икки баробарга, ноқонуний муомаладан олинган наркотиклар мусодараси 67 фоизга, синтетик гиёҳвандлик воситалари мусодараси эса 80 баробарга ошгани расмий маълум қилинган.

 

Бу ҳолат наркотикларга қарши курашни фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг вазифаси эмас, балки бутун жамиятнинг умумий масъулиятига айлантириш зарурлигини кўрсатади.

 

ҚОНУНЧИЛИКДАГИ ЭНГ СЎНГГИ МУҲИМ ЎЗГАРИШЛАР

 

Ўзбекистонда гиёҳвандлик ва наркожиноятчиликка қарши курашишнинг ҳуқуқий асослари сўнгги даврда сезиларли даражада кучайтирилди.

2025 йил 3 ноябрда Президентнинг ПФ–207-сонли «Аҳоли саломатлиги ва миллат генофондини гиёҳвандлик ва наркожиноятлардан самарали ҳимоя қилиш бўйича комплекс чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармони қабул қилиниб, 2025–2026 йилларга мўлжалланган комплекс амалий ҳаракатлар миллий дастури тасдиқланди. Унда 52 та устувор йўналиш белгиланган.

 

2026 йилдаги муҳим янгилик — O‘RQ–1151-сонли Қонун

2026 йил 11 июнда «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналогларининг ва кучли таъсир қилувчи моддаларнинг қонунга хилоф муомаласи учун жавобгарликни такомиллаштиришга қаратилган қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида»ги O‘RQ–1151-сонли Қонун қабул қилинди. Қонун 2026 йил 12 июнда расмий эълон қилинган.

 

Мазкур қонуннинг энг муҳим жиҳатларидан бири — Жиноят кодексида «Аҳоли саломатлиги ва генофондига қарши жиноятлар» деб номланган алоҳида боб ташкил этилганидир. Бу гиёҳвандлик билан боғлиқ қилмишларга давлатнинг муносабати янада қатъийлашганини кўрсатади.

 

«Сотиш» тушунчаси «ўтказиш» билан алмаштирилди

Янги қонун билан Жиноят кодексининг 273-моддасидаги «сотиш» тушунчаси «ўтказиш» тушунчаси билан алмаштирилди.

Бу жуда муҳим ҳуқуқий янгилик. Чунки наркотик моддани фақат пулга сотиш эмас, балки текин бериш, айирбошлаш, ҳадя қилиш ёки бошқа шахсга етказиб бериш каби ҳолатлар ҳам қамраб олинади. Шу орқали қонунчиликдаги айрим бўшлиқларни бартараф этиш ва наркотикларни тарқатишнинг турли шаклларига нисбатан ягона ҳуқуқий ёндашувни таъминлаш мақсад қилинган.

 

Хусусан, гиёҳвандлик воситаларини кўп миқдорда ўтказишнинг оғир ҳолатлари учун 10 йилдан 20 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси қўлланиши мумкин.

 

Шунингдек, айрим оғир ва ўта оғир наркожиноятлар учун жазони ўташдан муддатидан илгари шартли озод қилиш имкониятлари чекланди.

 

Қонун билан Жиноят кодекси, Жиноят-процессуал кодекси, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс ва бошқа қонун ҳужжатларига тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

 

Жазони кучайтиришнинг ўзи етарлими?

Албатта, қатъий жавобгарлик муҳим. Аммо гиёҳвандликка қарши самарали кураш фақат жазолашдан иборат бўлмаслиги керак.

Асосий мақсад — жиноят содир бўлишининг олдини олиш.

Бунинг учун:

Биринчидан, ёшларга гиёҳвандликнинг ҳақиқий оқибатларини эрта тушунтириш;

Иккинчидан, мактаб, олий таълим муассасаси, маҳалла ва ота-оналар ҳамкорлигини кучайтириш;

Учинчидан, наркотикка қарам шахсларни аниқлаш, даволаш ва реабилитация қилиш тизимини такомиллаштириш;

ўртинчидан, интернет орқали наркотик тарқатувчи тармоқларни аниқлаш ва уларга қарши самарали чора кўриш;

Бешинчидан, синтетик наркотиклар ва «аптека наркоманияси»га қарши профилактик ишларни кучайтириш зарур.

Миллий дастурда ҳам профилактика, даволаш ва реабилитация билан бир қаторда интернет орқали тарқатиладиган наркотикларга қарши курашишга алоҳида эътибор қаратилган.

 

ХУЛОСА

Гиёҳвандлик инсонни аста-секин ўзлигидан, соғлиғидан, оиласидан ва келажагидан маҳрум қиладиган хавфли иллатдир.

Унга қарши курашиш — фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг эмас, балки ота-она, устоз, маҳалла, жамоатчилик ва ҳар бир фуқаронинг вазифасидир.

Айниқса, бугунги кунда синтетик наркотиклар ва интернет орқали тарқатиш усулларининг пайдо бўлиши барчамизни янада ҳушёр ва огоҳ бўлишга ундайди.

2026 йил 11 июнда қабул қилинган O‘RQ–1151-сонли Қонун эса бу борадаги ҳуқуқий чораларни янада кучайтирди. Ундаги янгиликлар наркотик моддаларнинг ноқонуний муомаласига қарши курашиш, аҳоли саломатлиги ва миллат генофондини ҳимоя қилишга қаратилган.

 

Зеро, наркотикка қарши курашиш — бу фақат бугунни эмас, эртанги авлодни ҳимоя қилишдир.

Соғлом авлод — кучли жамият.

Гиёҳвандликка қарши муросасиз кураш — барқарор келажак кафолатидир.

 

Жиноят ишлари бўйича Сариосиё туман суди тергов судьяси /
Б.З.Нармуратов