Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимояси ҳар қандай жамият тараққиётининг муҳим кўрсаткичларидан бири ҳисобланади. Чунки жамиятнинг келажаги, унинг маънавий ва ижтимоий барқарорлиги айнан аёллар ва болаларнинг қай даражада ҳимоялангани, уларга яратилган имкониятлар ва шароитлар билан бевосита боғлиқдир. Шу боисдан ҳам дунё миқёсида бу масалага алоҳида эътибор қаратилиб, турли халқаро ҳужжатлар ва миллий қонунчилик асосида уларнинг ҳуқуқларини таъминлашга катта аҳамият берилмоқда.

Жумладан бу борада Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 3 март “Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимоясини кучайтириш ҳамда уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чоралар тўғрисида”ги фармони қабул қилинд.

Аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш аввало гендер тенглигини таъминлашни назарда тутади. Гендер тенглиги — бу эркаклар ва аёлларнинг ҳуқуқ ва имкониятларининг тенглигини англатади. Аёллар жамиятда фаол иштирок этиши, таълим олиши, меҳнат қилиши ва сиёсий жараёнларда қатнашиши учун барча шароитлар яратилиши лозим. Аммо айрим ҳолларда аёллар камситилиш, зўравонлик ва иқтисодий қарамлик каби муаммоларга дуч келмоқда. Шу сабабли давлатлар томонидан аёлларни зўравонликдан ҳимоя қилиш, уларнинг меҳнат ҳуқуқларини таъминлаш ва ижтимоий қўллаб-қувватлашга қаратилган чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.

Айниқса, оилавий зўравонлик масаласи долзарб бўлиб қолмоқда. Бундай ҳолатларда аёлларни ҳуқуқий жиҳатдан ҳимоя қилиш, уларга психологик ва моддий ёрдам кўрсатиш муҳим аҳамиятга эга. Шунингдек, жамиятда аёлларга нисбатан ҳурмат ва тенг муносабат маданиятини шакллантириш орқали бундай муаммоларнинг олдини олиш мумкин.

Болалар ҳуқуқлари ҳам жуда муҳим ҳисобланади. Болалар — жамиятнинг энг ҳимояга муҳтож қатлами бўлиб, уларнинг ҳуқуқлари халқаро даражада алоҳида ҳужжатлар билан мустаҳкамланган. Боланинг яшаш, таълим олиш, соғлом ривожланиш, фикр билдириш ва ҳимояланиш ҳуқуқлари кафолатланиши шарт. Ҳар бир бола меҳр-муҳаббат ва ғамхўрлик муҳитида вояга етиши лозим.

Аммо дунёда ҳали-ҳамон болалар меҳнати, таълимдан маҳрумлик, зўравонлик ва эксплуатация каби муаммолар сақланиб қолмоқда. Айниқса, иқтисодий қийинчиликлар мавжуд бўлган ҳудудларда болалар эрта ёшдан меҳнат қилишга мажбур бўлади. Бу эса уларнинг таълим олиш имкониятларини чеклайди ва келажакда тўлиқ ривожланишига тўсқинлик қилади. Шунинг учун болалар меҳнатини чеклаш, уларни мактабга жалб қилиш ва таълим сифатини ошириш устувор вазифалардан бири ҳисобланади.

Болаларни зўравонлик ва эксплуатациядан ҳимоя қилиш ҳам муҳим масаладир. Оилада, мактабда ёки жамиятда болага нисбатан ҳар қандай зўравонлик ҳолатлари қатъиян қораланиши ва қонун доирасида жазоланиши керак. Бу борада ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, таълим муассасалари ва фуқаролик жамияти институтларининг ҳамкорлиги катта аҳамиятга эга.

Аёллар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишда таълим ва тарбиянинг ўрни беқиёс. Одамлар ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини билиши, бошқаларнинг ҳуқуқларига ҳурмат билан муносабатда бўлиши керак. Бунинг учун мактабларда ҳуқуқий саводхонликни ошириш, оммавий ахборот воситалари орқали тарғибот ишларини кучайтириш муҳимдир.

Шунингдек, давлат томонидан ижтимоий ҳимоя тизимини такомиллаштириш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Кам таъминланган оилаларга ёрдам бериш, аёллар учун иш ўринлари яратиш, болалар боғчалари ва таълим муассасалари сонини ошириш орқали уларнинг ҳаёт сифати яхшиланади. Бу эса ўз навбатида жамиятда барқарорлик ва фаровонликни таъминлайди.

Хулоса қилиб айтганда, аёллар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш — бу нафақат давлатнинг, балки бутун жамиятнинг вазифасидир. Ҳар бир инсон бу масалага бефарқ бўлмаслиги, ўз атрофидаги аёллар ва болаларга ҳурмат ва ғамхўрлик билан муносабатда бўлиши керак. Фақат шундагина адолатли ва барқарор жамият қуриш мумкин бўлади.

Ё. Тўйчиев,

Фуқаролик ишлари бўйича Риштон

туманлараро судининг судьяси.