Тадбиркорлик фаолиятининг асосини шартнома муносабатлари ташкил қилади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси 353-моддасининг биринчи қисмига кўра икки ёки бир неча шахснинг фуқаролик ҳуқуқлари ва бурчларини вужудга келтириш, ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги келишуви шартнома дейилади.

“Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавий-ҳуқуқий базаси тўғрисида”ги Ўзбекистон Респуликаси Қонунининг 3-моддаси талабига кўра тарафлардан бири шартлашилган муддатда тадбиркорлик фаолияти соҳасида товарларни бериш, ишларни бажариш ёки хизматлар кўрсатиш мажбуриятини оладиган, иккинчи тараф эса товарларни, ишларни, хизматларни қабул қилиб олиш ва уларнинг ҳақини тўлаш мажбуриятини оладиган келишув хўжалик шартномаси дейилади.

Одатда шартномалар маълум бир соҳада тарафлар ўртасида вужудга келган муносабатларни тартибга солади. Ана шу шартномалардан бири бу – ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномаси ҳисобланади.

Оʼзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 703-моддасига кўра ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномаси бўйича ижрочи буюртмачининг топшириғи билан ашёвий шаклда бўлмаган хизматни бажариш, буюртмачи эса бу хизмат учун ҳақ тўлаш мажбуриятини олади.

Ушбу бобнинг қоидалари алоқа хизмати, тиббиёт, ветеринария, аудиторлик, маслаҳат, ахборот хизматлари, таълим бериш, сайёҳлик хизмати ва бошқа хизматлар кўрсатиш шартномаларига татбиқ этилади. Ушбу Кодекснинг 37, 39, 40, 43, 44, 45, 46, 48, 49 ва 51-бобларида назарда тутилган шартномалар бўйича кўрсатилган хизматлар бундан мустасно.

Оʼзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 705-моддасига кўра буюртмачи ўзига кўрсатилган хизматлар ҳақини ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасида кўрсатилган муддатларда ва тартибда тўлаши шарт.

Ижрочи ўзи айбдор бўлмагани ҳолда хизматни бажара олмаган тақдирда буюртмачи ижрочига унинг харажатларини тўлаши шарт, бунда ижрочининг хизмат (хизматлар) кўрсатишдан озод қилиниши муносабати билан олган ёки олиши мумкин бўлган фойдаси чегириб қолинади. Буюртмачининг айби билан хизматни бажариш мумкин бўлмай қолган тақдирда агар қонунчиликда ёки шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса хизматлар баҳоси бутунлай тўланиши керак.

Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 706-моддасига ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасини бузганлик учун ижрочининг жавобгарлиги белгиланган бўлиб, унга кўра ижрочи ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасини умуман ёки тегишли даражада бажармаган ҳолларда у келтирилган зарарни буюртмачига батамом тўлаши шарт, лекин бу тўлов шартномада назарда тутилган хизматлар баҳосининг икки бараваридан ортиқ бўлиши мумкин эмас.

Тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш вақтида ижрочи мажбуриятини умуман ёки тегишли даражада бажармаган ҳолларда ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасида ушбу модданинг биринчи қисмида кўрсатилгандан кучайтирилган жавобгарлик назарда тутилиши мумкин.

Бундан ташқари Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 707-моддасида ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасини бекор қилиш тартиби белгиланган бўлиб, унга мувофиқ буюртмачи хизматларнинг белгиланган баҳосини батамом тўлаш шарти билан ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасини бекор қилишни талаб қилишга ҳақли, шартнома ижрочининг айбли ҳаракатлари туфайли бекор қилинган ҳоллар бундан мустасно.

Ижрочи шартнома бекор қилиниши туфайли буюртмачига етказилган зарарнинг ҳаммасини тўлаш шарти билангина ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасини бекор қилишни талаб қилишга ҳақли, шартнома буюртмачининг айби билан бекор қилинган ҳоллар бундан мустасно.

Кундалик ҳаётда юридик шахс, ҳатто жисмоний шахслар ҳам хизмат кўрсатиш шартномаси тузиш орқали бир-бирлари билан шартномавий ҳуқуқий муносабатларга киришадилар. Хусусан, бунга тиббиёт, ахборот, тўлим бериш, сайёҳлик хизматлари ва бошқа шу каби хизматларни мисол қилиб келтиришимиз мумкин.

Албатта, айнан барча шартномавий ҳуқуқий муносатбатлар бўйича келиб чиқадиган низолар судлар томонидан мазмунан кўриб чиқилган ҳолда ҳал этилади.

Таъкидлаб ўтиш жоизки, кўпчилик ҳолатларда шартнома тарафлари шартномани профессионал даража тузиш чораларини коʼрмайди. Бу эса ўз-ўзидан шартнома тарафлари ўртасида турли низоларни келиб чиқишига сабаб бўлади.

Шу сабабли тарафлар шартномаларни имзолашга тайёрлаш жараёнида “Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавий-ҳуқуқий базаси тўғрисида” Ўзбекистон Респуликаси Қонунининг 21-моддаси талабларидан келиб чиққан ҳолда хўжалик юритувчи субъектларнинг юридик хизмати ёки жалб этилган адвокатлар томонидан қонунчиликка мувофиқлиги юзасидан текшириб кўрилса, мақсадга мувофиқ бўлади.

Хулоса қилиб айтганда, кундалик ҳаётда жисмоний ва юридик шахслар хизмат кўрсатиш юзасидан шартномавий ҳуқуқий муносабатга киришиши табиий. Шартномаларни профессионал даражада тузмаслик, турли низоларни келиб чиқишига сабаб бўлади.

Шу сабабли шартнома тарафларига нафақат ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномаси, балки бошқа шартномаларни тузишда ҳам профессионал юрист ва адвокатлар хизматидан фойдаланиши тавсия этилади.

Қумқўрғон туманлараро

иқтисодий суди судяси                                                                   Т.Усмонов