Давлат харидларига оид низолар: суд амалиётидаги муаммолар ва уларни ҳал этишнинг ҳуқуқий механизмлари
2026-11-10 09:00:00 / Раҳбариятнинг баёнотлари ва нутқлари

Давлат харидларига оид низолар: суд амалиётидаги муаммолар ва уларни ҳал этишнинг ҳуқуқий механизмлари
Давлат харидлари давлат бюджети маблағларидан оқилона фойдаланиш, давлат эҳтиёжларини таъминлаш ва тадбиркорлик субъектлари учун соғлом рақобат муҳитини шакллантиришда муҳим аҳамиятга эга. Бироқ давлат харидлари жараёнида қонунчилик талабларига риоя қилмаслик, иштирокчиларни асоссиз равишда четлаштириш, тендер ҳужжатларида айрим етказиб берувчиларга устунлик бериш ёки харид натижаларини нотўғри баҳолаш каби ҳолатлар турли ҳуқуқий низоларни келтириб чиқармоқда.
Ўзбекистон Республикасининг 2021-йил 22-апрелдаги ЎРҚ-684-сонли “Давлат харидлари тўғрисида”ги Қонуни давлат харидлари соҳасидаги муносабатларни тартибга солувчи асосий ҳуқуқий ҳужжат ҳисобланади. Мазкур қонуннинг 2026-йилдаги ўзгартиришлар билан шаклланган амалдаги таҳририда очиқлик, шаффофлик, рақобат, холислик, мутаносиблик ва коррупцияга йўл қўймаслик каби принциплар алоҳида аҳамият касб этади.
Давлат харидларига оид низоларнинг асосий қисми харид комиссияси томонидан иштирокчилар таклифларини баҳолаш, техник ва малака талабларини қўллаш, ғолибни аниқлаш ҳамда шартнома тузиш жараёнида юзага келади. Айрим ҳолларда харид ҳужжатларида муайян ишлаб чиқарувчи ёки етказиб берувчига мос келадиган талаблар белгиланади. Натижада бошқа иштирокчиларнинг рақобатлашиш имконияти чекланади.
Бундай вазиятларда асосий масала талабларнинг шунчаки мавжудлигида эмас, балки уларнинг харид предметига қанчалик зарур ва мутаносиб эканлигидадир. Давлат буюртмачиси харид қилинаётган маҳсулотнинг сифати ва хусусиятларига оид талабларни белгилашга ҳақли, бироқ бу ваколатдан рақобатни сунъий чеклаш воситаси сифатида фойдаланмаслиги керак.
Суд амалиётида эътибор талаб қиладиган яна бир масала — иштирокчиларни харид жараёнидан четлаштиришнинг қонуний асосланганлигидир. Иштирокчининг таклифида айрим ҳужжатларнинг мавжуд эмаслиги ёки техник талабларга мос келмаслиги унинг четлаштирилишига сабаб бўлиши мумкин. Бироқ бундай қарор қонунчилик ва харид ҳужжатларида белгиланган аниқ талаблар асосида қабул қилиниши лозим. Расмиятчиликка берилиш ёки барча иштирокчиларга бир хил мезонларни қўлламаслик адолатли рақобат тамойилига зид келади.
2026-йилда давлат харидлари соҳасида нархларнинг асосланганлигини таъминлаш масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилмоқда. Хусусан, Вазирлар Маҳкамасининг 2026-йил 8-сентябрдаги 480-сон қарори билан давлат хариди предметининг ўртача бозор ва бошланғич нархини аниқлаш тартиби белгиланди. 2026-йил 1-октабрдан бошлаб давлат буюртмачилари харидни амалга оширишдан олдин ушбу нархларни махсус портал модулида шакллантириши белгиланган.
Мазкур тартиб нархларни сунъий ошириш ёки пасайтириш, давлат маблағларидан самарасиз фойдаланиш хавфини камайтиришга қаратилган. Шу билан бирга, нархларни баҳолашда маҳсулотнинг сифати, техник хусусиятлари, етказиб бериш, монтаж, кафолат ва сервис харажатлари ҳам ҳисобга олиниши зарур. Чунки фақат энг паст нархга асосланиш ҳар доим ҳам иқтисодий самарадорликни англатмайди.
Давлат харидларига оид низоларни ҳал этишда шикоятларни кўриб чиқиш механизми ҳам муҳим ўрин тутади. “Давлат харидлари тўғрисида”ги Қонуннинг 78 ва 79-моддаларида шикоятларни кўриб чиқиш комиссияси ҳамда шикоят бериш тартиби белгиланган. Шу билан бирга, иштирокчилар ўз ҳуқуқ ва қонуний манфаатлари бузилган тақдирда судга мурожаат қилиш ҳуқуқига ҳам эга.
Иқтисодий судларда бундай низоларни кўриб чиқишда харид ҳужжатлари, электрон платформадаги маълумотлар, харид комиссияси баённомалари, иштирокчиларнинг таклифлари ва баҳолаш мезонлари ҳар томонлама текширилиши лозим. Бунда суд фақат процессуал ҳужжатларнинг мавжудлигини эмас, балки қабул қилинган қарорнинг қонунийлиги ва асосланганлигини ҳам баҳолаши муҳимдир.
Яна бир долзарб муаммо — давлат харидлари натижасида тузилган шартномаларни бажариш билан боғлиқ низолардир. Етказиб берувчи маҳсулотни ўз вақтида етказиб бермаслиги, буюртмачи тўловни кечиктириши, бажарилган ишларни қабул қилишдан асоссиз бош тортиши ёки шартномани бир томонлама бекор қилиш ҳолатлари тарафлар ўртасида иқтисодий низоларни юзага келтиради. Бундай ишларда шартнома шартлари, тарафларнинг мажбуриятлари ва уларни бажармаслик сабаблари алоҳида ўрганилиши зарур.
Давлат харидларига оид низоларни камайтириш учун харид ҳужжатларини ишлаб чиқишда аниқ ва холис мезонлардан фойдаланиш, манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш, электрон тизимлардаги маълумотларнинг очиқлигини таъминлаш ҳамда харид комиссиялари масъулиятини ошириш лозим. Шунингдек, судларда ушбу тоифадаги ишларни умумлаштириш ва бир хил ҳуқуқий ёндашувни шакллантириш муҳим аҳамиятга эга.
Давлат харидларида қонунийликни таъминлаш фақат буджет маблағларини тежаш билан чекланмайди. Унинг асосий мақсади ҳар бир тадбиркорга тенг имконият яратиш, давлат буюртмачисининг масъулиятини ошириш ва иқтисодий муносабатларда ишончни мустаҳкамлашдан иборат. Зеро, давлат харидларида рақобатнинг бузилиши фақат бир иштирокчининг ҳуқуқига зарар етказмайди, балки давлат манфаатлари ва жамиятнинг иқтисодий манфаатларига ҳам таъсир кўрсатади.
Термиз туманлараро иқтисодий судининг судя ёрдамчиси А.Тошхўжаев
