Ўзбекистон Республикаси Тоғ-кон саноати ва геология вазирлиги ҳузуридаги Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекцияси

Ўзбекистонда тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш тизими тубдан ислоҳ қилинмоқда. Вазирлар Маҳкамасининг “Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекцияси фаолиятини рақамли трансформация қилиш бўйича комплекс чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори лойиҳаси ишлаб чиқилди. Ушбу ҳужжат соҳада рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатларни расмийлаштириш жараёнларини соддалаштириш, инсон омилини камайтириш ва назорат тадбирларининг тўлиқ шаффофлигини таъминлашга қаратилган.

Мазкур қарор лойиҳасини тайёрлаш зарурияти давлат раҳбарининг топшириқлари ҳамда амалдаги технологиялар ва кадрлар салоҳиятининг бугунги тезкор давр талабларига мос келмаслиги сабабли юзага келган. Янги тизим ер қаъридан ноқонуний фойдаланиш ҳолатларига қарши курашишни мутлақо янги босқичга олиб чиқади.

Назоратда янги восита: "E-YER QARI NAZORATI"

Ислоҳотларнинг энг муҳим бўғини — 2026 йил 1 октябрдан бошлаб жорий этиладиган “E-YER QARI NAZORATI” ахборот тизимидир. Ушбу тизим ер қаъридан фойдаланиш талабларини бузганлик ҳолатларини аниқлаш, тегишли ҳужжатларни шакллантириш ва уларни кўриб чиқиш мониторингини онлайн тарзда юритади.

Тизимнинг самарадорлигини таъминлаш мақсадида у бир қатор масъул давлат органларининг ахборот тизимларига интеграция қилинади. Булар қаторига Бош прокуратура, Ички ишлар вазирлиги, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги, Солиқ қўмитаси, Адлия вазирлиги ҳамда Бизнес-омбудсман каби муассасалар киради. Интеграция ишлари 2026 йил 1 ноябргача якунланиши, тизим эса тўлиқ қувват билан 2027 йил 1 январдан ишга тушиши белгиланган.

Сунъий интеллект технологияларининг жорий этилиши

Янги лойиҳа доирасида Инспекция фаолиятига сунъий интеллект (СИ) технологияларини кенг жорий этиш концепцияси тасдиқланмоқда. Сунъий интеллект ёрдамида:

• 2026 йил 1 ноябрдан бошлаб айрим турдаги рухсатномалар ва мурожаатларни автоматлаштирилган тарзда кўриб чиқиш тизими лойиҳалаштирилади;

• Соҳадаги ҳуқуқбузарликлар ва жиноятлар ҳисобини инсон омилисиз, ҳудудлар ва турлар кесимида автоматик таҳлил қилувчи тизим яратилади;

• 2027 йил 25 январгача статистик маълумотларни йиғувчи ва таҳлил қилувчи СИ дастури ишга туширилади.

Узоқ муддатли истиқболда (2027 йилдан кейин) карьерлардаги кузатув камералари тасвирларини реал вақт режимида таҳлил қилиш (профайлинг) ва фото-видео мурожаатларнинг ҳаққонийлигини СИ ёрдамида аниқлаш йўлга қўйилади.

Техник қурилмаларни рақамли ҳисобга олиш

Ер қаъридан фойдаланишда қўлланиладиган техник қурилмаларни назорат қилиш ҳам рақамлаштирилади. 2026 йил 1 августга қадар қурилмаларни рўйхатга олиш бўйича техник регламент лойиҳаси тайёрланади.

2027 йил 1 февралга келиб СИ базасидаги махсус тизим ишга туширилиб, у тадбиркорларнинг солиқ, электр ва газ тўловларининг ҳаққонийлигини автоматлаштирилган ҳисоб-китоблар орқали текшириш имконини беради. Қурилмаларнинг мувофиқлик сертификатлари эса “Техник жиҳатдан тартибга солиш” миллий тизими орқали автоматик текширилади.

Тадбиркорлар учун қандай қулайликлар яратилади?

Ҳужжатга асосан, анънавий тарзда кўрсатиб келинган бир қатор давлат хизматлари тўлиқ рақамлаштирилади:

• Фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхонани тугатиш ва консервация қилиш лойиҳасини келишиш (2026 йил декабрь);

• Фойдали қазилмалар билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратиш далолатномаси (2027 йил февраль);

• Фойдали қазилмалар билан боғлиқ мақсадлар учун кон ажратиш далолатномаси (2027 йил март);

• Кон ишларини ривожлантириш режасини келишиш механизми (2027 йил сентябрь).

Мазкур хизматлар рақамли форматга ўтказилиши натижасида ортиқча қоғозбозлик ва илова қилинадиган ҳужжатларни талаб қилиш амалиётига чек қўйилади.

Молиялаштириш манбалари ва харажатлар

Мазкур лойиҳаларни амалга ошириш давлат бюджетига қўшимча юклама бўлмайди. Барча тадбирлар Инспекциянинг бюджетдан ташқари ривожлантириш жамғармаси ҳамда ўз маблағлари ҳисобидан молиялаштирилади. Дастлабки лойиҳаларда кўзда тутилган Тикланиш ва тараққиёт жамғармасининг кредит маблағлари Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг таклифига биноан лойиҳадан чиқариб ташланган.

Ушбу рақамли ислоҳотлар тоғ-кон соҳасидаги назорат механизмларини мутлақо шаффофлаштиради. Сунъий интеллектнинг жорий этилиши маиший коррупция хавфини минималлаштириб, давлат хизматлари сифатини оширади.

Тизимлараро интеграциянинг йўлга қўйилиши эса ер қаъридан ноқонуний фойдаланиш ҳолатларини космик мониторинг ва рақамли таҳлил орқали барвақт аниқлаш, солиқ тушумларининг тўлиқлигини таъминлаш ҳамда давлатнинг иқтисодий манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш имконини беради.

 Ж. Бозорхонов - Бош юрисконсульт