Qaraqalpaqstan Respublikası Tórtkúl rayonı hákimligi

QARAQALPAQ QOBÍZÍ

Qobız (qabız, qıl-qabız, nar-qabız) - túrkiy xalıqlardıń áyyemgi, tarlı, jaylı saz ásbabı bolıp, ol tiykarınan Qazaqstan, Qaraqalpaqstan, Bashqurtstan, Tatarstan sıyaqlı aymaqlarda belgili. Bul saz siyrek gezlesetuģin hám áyyemgi hawazga iye bolip, kóbinese xalıq muzikasında, dástanlarda hám máresimlerde qollanıladı.
Tariyxıy dereklerde bul ásbap túrkiy xalıqlardıń eń súyikli tarlı-tırnama túrindegi muzıka ásbabı sıpatında táriyiplengen. Bul formadaǵı qobız (házirgi dombıraǵa jaqın) qırǵızlarda qomuz, xakaslarda xomis atı menen saqlanǵan.  U uzbekov, kazaxov, karakalpakov kobız izvesten kak strunno-kamennıy instrument.
Qaraqalpaq (XVIII ásirge shekem qazaq) jırawlarında, sonday-aq, baqsı-shamanlarda qobız tiykarǵı saz esaplanǵan. Mayin, nalalarga bay seske iye bul muzika ásbabı qobız Ózbekistanda 1930-jillarga shekem Buxarada maqom ansamblleri quramında bolgan.

1940-1950-jılları qobızdıń rekonstrukciyalanǵan túrleri (prima, alt, bas hám basqalar) xalıq sazları orkestri quramına kirgizilgen.
Xalqımızdıń biybaha hám teberik muzıkalıq ásbabı esaplanǵan Qaraqalpaq qobızınıń jaqın kúnlerde úlken ǵalawǵa hám joqarı tán alıwlar sıpatında rásmiy YUNESKOnıń "Tezlik penen qorǵalıwı lazım bolǵan materiallıq emes mádeniy miyras" dizimine kirgizilgeni barlıq watanlaslarımız ushın ájayıp quwanıshlı xabar boldı. Qaraqalpaq qobızın jasaw hám onda atqarıw óneriniń jolǵa qoyılıwı mádeniy miyrasımızdıń keleshek áwlad ushın saqlanıp qalıwına tiykar bolatuǵını sózsiz. Áyne usı qarar Hindstan paytaxtında ótip atırǵan YUNESKOnıń Materiallıq emes mádeniy miyrastı qorǵaw húkimetleraralıq komitetiniń 20-sessiyasında bir dawıstan qabıl etildi. Bul maqtawǵa ılayıq, álbette. Sebebi bul mádeniy miyras bizge ata-babalarımızdan qalǵan ólmes mádeniy miyras hám qol óneri bolıp esaplanadı.
Qobız dástúriy túrde tut aǵashınan soǵıladı, at jalınan islengen eki tarǵa ie bolıp, ózine tán tereń hám biytákirar nama jaratadı. Ázel-ázelden ata-babalarımız bul muzıkalıq ásbaptıń ırǵaǵına qosılıp, xalıq awızeki dóretiwshiliginiń úlgileri bolǵan dástanlardı úlken qanaatlanıwshılıq penen atqarǵan. Biraq, qobız soǵıwshı ustalar hám atqarıwshı sazendeler qatarınıń azayıp baratırǵanlıǵı sebepli bul kórkem óner elementi joq bolıp ketiw qáwpi astında qalıp atırǵan edi. Usı maqsette qaraqalpaq qobızı YUNESKOnıń "Tezlik penen qorǵalıwı lazım bolǵan materiallıq emes mádeniy miyras" dizimine kirgizilgeni biykarǵa emes, álbette.
Quwanıshlı tárepi sonda, qobız kórkem óneri Ózbekstannıń YUNESKO dizimlerine kirgizilgen miyras elementleriniń sanın 16 ǵa jetkerdi.
Qaraqalpaq jırawları - dástan atqarıwshı hám shayırlar bolıp, qobız jırında dástanlar hám tariyxıy ráwiyatlardı atqaradı. Bul dástúr xalıqtıń tariyxı, dúnyaqarası hám ruwxıy miyrasın úzliksiz jetkerip kiyatırǵan biybaha muzıkalıq-poeziyalıq mektep bolıp esaplanadı.

Demek, biz bul áemgi biybaha mádeniy miyras esaplanǵan qobızdı qásterlep saqlawımız, keleshekte sheber ustalardıń sanın kóbeytiwimiz, jas áwladtı bul máselede jeterli dárejede xabardar etiwimiz hám bul bilimlerdi keleshek áwladlarǵa jetkeriwimiz zárúr hám shárt.

Sayat ǴIJGELDIYEVA, UZ
Tórtkúl rayonı 10-mektep direktorı,
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatı, XDP frakciyasınıń aǵzası