Búgingi kúnde mámleketlik shólkemler hám puqaralar arasındaǵı múnásibetler pútkilley jańa basqıshqa kóterildi. Endilikte «puqara mámleket ushın emes, al mámleket puqara ushın» súreni real haqıyqatlıqqa aylandı. Bul ózgerisler, ásirese, sud sistemasında ayqın kózge taslanbaqta.

Aldınları sud mekemeleri kópshilik ushın «jabıq qorǵan» sıpatında qabıl etiler edi. Adamlar óz mashqalası menen sudqa múrajáát qılıwdan qorqar, processlerdiń qıyınshılıǵı sharshatar edi. Búgingi reformalardıń tiykarǵı maqseti bolsa — insan qádirin ulıǵlaw, ádalattı hár bir insannıń qálbine hám úyine alıp kiriw bolıp tabıladı.


Sanlastırıw — ádalattıń jańa kúshi

Sud sistemasındaǵı «Jańa dáwir»di sanlastırıwsız kóriw múmkin emes. «E-SUD» elektron hújjet almasıw sisteması, sud májilislerin onlayn translyaciya qılıw, sud hújjetlerin elektron túrde alıw sıyaqlı imkaniyatlar puqaralardıń artıqsha áweregershiliginiń aldın almaqta. Eń áhmiyetlisi, múrajáátlerdiń «insan faktorı»sız kórip shıǵılıwı korrupciya qáwpin keskin kemeyti.

Endilikte puqara óz múrajáátiniń qaysı basqıshta ekenligin, onıń orınlanıwı kimde ekenligin aralıqtan turıp baqlaw imkaniyatına iye. Bul — sudqa bolǵan isenimdi tiklewdiń eń isenimli jolı esaplanadı.

Mashqalalarǵa sheshim — máhálleden basqanadı

Sud sistemasında xalıq mashqalaların sheshiwdiń eń nátiyjeli jolı sıpatında sayar qabıllawlar ámeliyatı keń engizildi. Sudyalardıń ózleri adamlardıń jasaw orınlarına, máhállelerge shıǵıp, olardıń dertlerin tıńlawı, ornında huqıqıy túsinik beriw yamasa mashqalalardı sud tártibinde sheshiw imkániyatların kórip shıǵıw júzlegen insanlardıń ómirin jeńillestirdi.

Bunday sáwbetlerde adamlar tek ǵana nızamlı sheshim emes, bálki ózlerine bolǵan itibar hám ǵamqorlıqtı da sezbekte. Sebebi, ádalat tek sud zalında emes, al adamlardıń razılıǵında, olardıń mashqalaları óz waqtında sheshiliwinde kórinedi.

Jańa dáwir — joqarı juwapkershilik

Búgingi kúnde sud sisteması xızmetkerleri aldına qoyılǵan talap ta ózgerdi. Endilikte sudya yamasa sud apparatı xızmetkeri tekǵana hújjet toltırıwshı emes, al mashqalanı tereń seziniwshi, nızam sheńberinde insanıy  qarar qabıl etiwshi shaxs bolıwı da kerek bolmaqta.

Álbette, sistemada ele kemshilikler bar, mashqalalar bar. Lekin eń áhmiyetlisi — búgingi sud sisteması kemshiliklerdi jasırmay, olardı ashıq talqılamaqta hám sheshpekte.

Juwmaqlap aytqanda, múrajáátler menen islesiwdegi bul «jańa dáwir» —xalıqtıń mámleketke, ádillike bolǵan iseniminiń artıwı esaplanadı. Ádalatlı sud bolsa — kúshli jámiyet hám rawajlanǵan mámlekettiń tiykarı.

A.Imatov
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudyası

G.Baynazarova
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudyası