Qaraqalpaqstan Respublikası Taqıyatas rayonı hákimligi

Rawajlanıw jolınan jedel pátler menen ilgerilep, rawajlanǵan mámleketler qatarınan múnásip orın iyelewge umtılıp atırǵan respublikamızda basqa tarawlar sıyaqlı sud sisteması da nátiyjeli reformalanbaqta. Atap aytqanda, sud sistemasınıń nızamshılıq bazasın jánede jetilistiriw, sud hákimiyatınıń ǵárezsizligin jánede bekkemlew, ádil sudlawdıń sapası hám nátiyjeliligin arttırıw, sud organları iskerliginiń ashıqlıǵı hám ayqınlıǵın támiyinlew sud-huqıq sistemasında ámelge asırılıp atırǵan reformalardıń tiykarın quraydı.

Sudlar iskerligine zamanagóy informaciyalıq texnologiyalardı engiziw hám olardan keń paydalanıw házirgi kúnde mámleketimizde sud sistemasında alıp barılıp atırǵan reformalardıń logikalıq dawamı bolıp esaplanadı hám sudlarda is júritiw nátiyjeliligin arttırıwǵa, isbilermenlik subektleri hám xalıqqa kórsetiletuǵın interaktiv xızmetler dizimin keńeytiwge hám sapasın jaqsılawǵa xızmet etedi. Sonıń menen birge, sudyalar hám sud xızmetkerleriniń kompyuter sawatlılıǵı dárejesin arttırıw hám jumısta zamanagóy kompyuter texnikası menen ITK-dan paydalanıw boyınsha ámeliy kónlikpelerin jetilistiriw, sud sistemasında informaciya qáwipsizligin hám hújjetlerdiń qáwipsiz aylanısın támiyinlewde áhmiyetli faktor boladı.

Sud sistemasın informaciyalastırıw tek ǵana sud organları iskerliginiń nátiyjeliligin arttırıwǵa emes, bálki Ózbekstan Respublikası Konstituciyasında belgilengen ádil sudlawdıń járiyalılıǵı hám hámmelestirilgenligi principlerin turmısqa engiziwge, sudlar iskerligi haqqındaǵı maǵlıwmatlardıń ashıqlıǵın hám olardan keń paydalanıwdı támiyinlewge, xalıqtıń sudlarǵa bolǵan isenimin arttırıwǵa hám sud sistemasın sapa jaǵınan jańa basqıshqa kóteriwge járdem beredi.

Sud hákimiyatı organları iskerligin cifrlastırıw, sudlar hám basqa mekemeler arasında maǵlıwmat almasıwdı jaqsılaw maqsetinde 2020-jıl 3-sentyabrde Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń «Sud hákimiyatı organları iskerligin cifrlastırıw ilajları haqqında»ǵı Qararı qabıl etildi. Usı Qararda sud hákimiyatı organları iskerligin cifrlastırıwdıń tómendegi wazıypaları belgilendi:

Puqaralar hám isbilermenlik subektlerine kórsetiletuǵın interaktiv elektron xızmetler túrlerin keńeytiw, hár bir múrájattı kórip shıǵıw processin onlayn baqlap barıwdı támiyinlew, sud imaratlarında interaktiv xızmetlerden erkin paydalanıw imkaniyatın jaratıw;

Sudlarda ádil sudlawdı ámelge asırıw ushın zárúr bolǵan maǵlıwmatlardıń operativ alınıwın támiyinlew ushın ministrlikler, mákemeler hám basqa shólkemler menen elektron maǵlıwmatlar almasıwın jánede keńeytiw;

Arnawlı informaciyalıq baǵdarlamalardı engiziw arqalı sudyalar jámiyetshiligi organları iskerliginiń ashıqlıǵın hám ayqınlıǵın támiyinlew;

Sud májilislerine aralıqtan turıp, sonday-aq, mobil qurılmalar hám elektron sherikliktiń basqa formaları arqalı qatnasıw imkaniyatın keńeytiw, sonıń menen birge, is boyınsha tárepler ushın sud qararların onlayn tárizde alıw imkaniyatın jaratıw;

Sudtıń informaciyalıq sistemaları, maǵlıwmatlar bazaları hám basqa da programmalıq ónimleriniń informaciya hám kiberqáwipsizligin támiyinlew, xızmet informaciyaları hám maǵlıwmatların kompleksli qorǵaw boyınsha ilajlardı kúsheytiw.

Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń joqarıdaǵı Qararı menen 2020–2023-jıllarda sud hákimiyatı organları iskerligin cifrlastırıw baǵdarlaması tastıyıqlandı. Baǵdarlamada tómendegiler názerde tutıldı:

2021-jıl 1-yanvardan baslap barlıq sudlarda sud májilislerin is boyınsha táreplerdiń iltimasnaması hám baslıq etiwshiniń razılıǵı menen audiojazbadan paydalanǵan halda jazıp barıw hám sud májilisleri protokolların usı sistema arqalı qáliplestiriw;

Apellyaciya hám kassaciya instanciyası sudlarında islerdi sudyalar arasında avtomatlastırılǵan tárizde bólistiriw;

Barlıq qatnasıwshılardı sud májilisleriniń waqtı hám ornı haqqında «SMS» xabar arqalı biypul tiykarda xabardar etiw; sud qararların is boyınsha táreplerge onlayn tárizde, al olardıń iltimasnaması boyınsha bolsa qaǵaz formasında usınıw;

Sud hákimiyatı organları iskerliginde, sonday-aq, puqaralar hám isbilermenlik subektlerine ádil sudlawǵa erisiwde qolaylıq jaratıw maqsetinde 10 ǵa jaqın interaktiv xızmet kórsetiwdi jolǵa qoyıw;

Sud islerin mámleketlik arxivke elektron formada tapsırıw hám qabıl etiw; sudlar, Sudyalar joqarı keńesi hám Sudyalar joqarı mektebinde informaciya-kommunikaciya texnologiyaları infrastrukturasın jánede jaqsılaw.

Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2025-jıl 21-avgusttaǵı «Sudlar iskerligine jasalma intellekt texnologiyaların engiziw arqalı ádil sudlawǵa erisiw dárejesin asırıw hám sud sistemasınıń materiallıq-texnikalıq támiynatın jaqsılawǵa baylanıslı qosımsha ilajlar haqqında»ǵı pármanı sud-huqıq reformalarınıń izbe-iz dawamı sıpatında sud tarawın cifrlastırıw boyınsha jumıslardı jańa basqıshqa alıp shıqtı. Pármanda sud-huqıq sistemasınıń nátiyjeliligin asırıw maqsetinde zamanagóy texnologiyalardı, atap aytqanda, jasalma intellekt hám informaciyalıq texnologiyalardı keńnen engiziw názerde tutılǵan.

Bul zamanagóy texnologiyalar byurokratiyalıq tosqınlıqlardı kemeytip, jasalma intellektke tiykarlanǵan sistemalar arzalardı elektron tárizde qabıl etiwdi, hújjetlerdi avtomatlastırılǵan tárizde kórip shıǵıwdı hám sud sheshimleriniń ashıq-aydınlıǵın támiyinleydi. Usı tiykarda sud islerin júrgiziwde qaǵaz formasınan waz keshiw maqsetinde «Cifrlı sud» koncepciyası tiykarında is júrgiziw basqıshpa-basqısh tolıq elektron formaǵa ótkeriledi. Cifrlı imkaniyatlardı ózinde jámlestirgen zamanagóy sud zalları shólkemlestiriledi. Puqaralar hám isbilermenlik subektlerine kórsetiletuǵın interaktiv elektron xızmetlerdiń túrleri arttırılmaqta.

Jasalma intellekt járdeminde sud qárejetlerin esaplaw imkaniyatı jaratıladı. Sud tárepinen qadaǵan etilgen derekler hám kontentlerdiń elektron reestri júrgiziledi.

Sudlar iskerligine jasalma intellekt texnologiyaların engiziw ushın zárúr texnikalıq infrastruktura jaratıw, sonday-aq, bul baǵdardaǵı normativlik-huqıqıy bazanı jetilistiriw boyınsha ilajlar kóriledi. Joqarǵı sud informaciya sistemaları tiykarında sud hújjetleri arxiviniń moduli islep shıǵıladı hám ámeliyatqa engiziledi. Sudlar iskerligin cifrlastırıw boyınsha «Kiber huqıq» baǵdarında ilimiy izertlewler ótkeriw, sonday-aq, sudyalar hám sud apparatı xızmetkerleriniń cifrlı sawatlılıǵın hám qánigeligin turaqlı asırıp barıw jolǵa qoyıladı.

«Cifrlı sud» koncepciyası tiykarında sudqa arza beriwden aldın puqaralar hám isbilermenlik subektlerine jasalma intellekt járdeminde sud talqılawınıń shamalanǵan nátiyjesin hám sarplanatuǵın qárejetlerdiń esabın shıǵarıw jolǵa qoyıladı. Múrájatlar sudqa tek ǵana elektron formada jollanadı. İste qatnasıwshı shaxslar sud imaratına kelmesten turıp, sud talqılawlarına aralıqtan qatnasadı.

Táreplerge hám iste qatnasıwshı basqa da shaxslarǵa sud processlerinde iske tiyisli barlıq materiallar menen elektron formada tanısıw imkaniyatı jaratıladı. Jasalma intellekt járdeminde sud májilisi bayannamaları real waqıt rejiminde tekst formasında tayarlanadı.

Párman menen 2025–2027-jıllarǵa mólsherlengen sud tarawın cifrlastırıw hám ádil sudlaw processlerine zamanagóy informaciyalıq texnologiyalardı engiziw baǵdarlaması tastıyıqlandı. Onda jasalma intellekt járdeminde puqaralar, advokatlar, yuristler, sudyalar ushın normativlik-huqıqıy hújjetlerdi analizlew platformasın iske túsiriw wazıypası qoyıldı.

Bunnan tısqarı, sud hújjetlerin avtomat túrde tayarlaytuǵın arnawlı informaciyalıq programma jaratıladı. «my.sud.uz» interaktiv xızmetler portalında puqaralarǵa huqıqıy járdem kórsetiw moduli engiziledi. Bunda, jasalma intellekt tiykarında isleytuǵın virtual másláhátshi jaratıw, huqıqıy múrájatlarǵa juwap beriw hám sud maǵlıwmatların avtomat túrde jetkeriw, puqaralıq, hákimshilik, ekonomikalıq hám hákimshilik huqıqbuzarlıq haqqındaǵı isler boyınsha dáslepki sud maǵlıwmatların puqaralarǵa Birden-bir interaktiv mámleketlik xızmetler portalı (my.gov.uz) arqalı alıw imkaniyatı jaratıladı. Puqaralarǵa ádil sudlawǵa erisiwde qolaylı imkaniyatlar jaratıw maqsetinde 5 jańa interaktiv xızmet jolǵa qoyıladı.

Ózbekstanda sud iskerligin cifrlastırıw procesi milliy nızamshılıqqa hám xalıqaralıq huqıqıy standartlarǵa muwapıq ámelge asırılmaqta. Informaciya-kommunikaciya texnologiyaların engiziw sud is júrgiziwiniń operativligi, ashıq-aydınlıǵı hám puqaralardıń sudqa múrájat etiw huqıqın ámelge asırıwda áhmiyetli faktor bolıp xızmet etpekte.

Sonıń menen birge, videokonferencbaylanıs arqalı qatnasıw huqıqın nızamlı túrde kepillew, atap aytqanda, sud talqılawlarında texnikalıq imkaniyatlardı támiyinlew boyınsha anıq tártiplerdi islep shıǵıw, sud processlerinde jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw, informaciya qáwipsizligin támiyinlewdiń huqıqıy hám texnikalıq mexanizmlerin bekkemlew, sudyalar hám sud xızmetkerleriniń cifrlı sawatlılıǵın asırıw boyınsha turaqlı qánigeligin asırıw kursların shólkemlestiriw, xalıqtıń onlayn sud xızmetlerinen paydalanıw mádeniyatın qáliplestiriw ushın ǵalaba xabar quralları hám internet arqalı túsindiriw jumısların kúsheytiw maqsetke muwapıq boladı.

Qaraqalpaqstan Respublikası Hákimshilik sudınıń sudya úlken járdemshisi: G. Jollıbaeva