Puqaralıq isleri boyınsha Qońırat rayonlar aralıq sudınıń sudyası
Akimniyazov Nurlıbay Arafatdinovich

Annotaciya: Korrupciya aqıbetinde jetkerilgen zıyandı óndiriw jınayat isi sheńberinde yamasa puqaralıq sudlaw arqalı ámelge asırıladı, bunda ayıpker shaxstan materiallıq hám ruwxıy zıyan tolıq qaplanadı. Jınayıy háreketler nátiyjesinde jetkerilgen zıyandı óndiriwde mámleketlik bajı tólenbeydi, dawa múddeti qollanılmaydı. Bul kórinistegi jınayatlar tek ǵana shaxstıń abırayı, qádir-qımbatı hám issheńlik abırayın emes, al jeke turmısqa qol qatılmaslıǵın da izden shıǵaradı.

Tayanish sózler: Konstituciya, puqaralıq kodeksi, nızamlar, minnetleme, derekler, wazıypaları, insan-jámiyet-mámleket, demokratiya ulıwma insanıylıq principlerge tiykarlanadi, olarga muwapıq insan, onıń ómiri, erkinligi, ar-namısı, qádir-qımbatı hám basqa ajiralmas huqıqları joqarı qádiriyat, jaqın tuwısqan (lar), qatnasıwshı shaxslar, formaları hám ziyan óndiriw.
Korrupciya jámiyet hám mámlekettiń rawajlanıwına úlken unamsız tásir kórsetiwshi faktorlardan biri bolıp esaplanadı. Ol tek ǵana mámleketlik basqarıw nátiyjeliligin tómenletip qoymastan, al mámleketlik byudjet, shólkemler hám puqaralarǵa materiallıq zıyan jetkeredi. Sol sebepli, korrupciya aqıbetinde keltirilgen zıyandı qaplaw máselesi óz aldına huqıqıy tártipke salınǵan.

Ózbekstan Respublikası nızamshılıǵına muwapıq, hár qanday huqıqbuzarlıq nátiyjesinde jetkerilgen zıyan qaplanıwı shárt. Sonıń ishinde, Ózbekstan Respublikasınıń Puqaralıq kodeksine muwapıq, shaxstıń nızamsız háreketleri (yamasa háreketsizligi) nátiyjesinde jetkerilgen zıyan tolıq kólemde qaplanıwı kerek. Bul norma korrupciyaǵa baylanıslı huqıqbuzarlıqlarǵa da tolıq engiziledi.
Sonıń menen birge, "Korrupciyaǵa qarsı gúresiw haqqında"ǵı Nızamda da korrupciya huqıqbuzarlıqları aqıbetinde jetkerilgen zıyandı qaplaw minnetlemesi belgilep qoyılǵan. Oǵan bola, mámleketke, fizikalıq yamasa yuridikalıq táreplerge jetkerilgen zıyan ayıpker shaxstan óndiriliwi shárt.

Korrupciya menen baylanıslı jınayat isleri sheńberinde zıyandı óndiriw máselesi sud tárepinen kórip shıǵıladı. Sud jınayat isin kóriw procesinde ayıpker shaxsqa jaza tayınlaw menen bir qatarda, jetkerilgen materiallıq zıyandı qaplaw haqqında da qarar qabıl etedi. Bul bolsa jábirleniwshilerdiń huqıqları menen máplerin tiklewge xızmet etedi.
Ámeliyatta zıyandı óndiriw eki túrli tártipte ámelge asırılıwı múmkin. Birinshi jaǵdayda, ayıpker shaxs zıyandı ıqtıyarlı túrde qaplaydı. Ekinshi jaǵdayda bolsa, zıyan sudtıń qararı tiykarında májbúriy tártipte óndiriledi. Májbúriy orınlaw procesinde mámleketlik orınlawshılar tárepinen ayıpker shaxstıń múlki esabınan óndiriw ilajları kóriledi.
Huqiqiy tiykar: Lawazımlı shaxstıń nızamsız háreketleri (para alıw, lawazımınan paydalanıw) nátiyjesinde mámleketke, yuridikalıq yaki fizikalıq shaxslarga jetkerilgen zıyan tolıq qaplanıwı shárt.

Puqaralıq dawa: Jınayat procesinde ayıplanıwshıǵa qarata puqaralıq dawa qozǵatıladı. Bul dawa boyınsha mámleketlik bajı óndirilmeydi.
Orınlaw: Sud húkimi menen belgilengen zıyan májbúriy tártipte orınlanadı. Eger bir neshe shaxs ayıplı bolsa, zıyan olardıń ayıp dárejesi hám múlk jaǵdayına qarap bólistiriledi.
Múlk konfiskaciyası: Jınayıy jol menen tabılǵan mal-múlkler, eger olar jasırılǵan yamasa joq etilgen bolsa, ayıplanıwshıdan májbúriy óndiriledi.
Korrupciya aqıbetinde keltirilgen zıyandı óndiriwde sud ámeliyatınan mısal keltiretuǵın bolsaq Mámleketlik shólkemniń lawazımlı shaxsı tárepinen byudjet qarjıları talan-taraj etilgen. Sud tárepinen ol jınayatta ayıplı dep tabılıp, oǵan erkinen ayırıw jazası tayınlanǵan. Sonıń menen birge, sud húkiminde mámleketlik byudjetke jetkerilgen zıyandı tolıq óndiriw belgilengen. Ayıpker shaxstıń múlki xatlanıp, orınlaw procesinde zıyan qaplanǵan.

Bilimlendiriw mákemesi xızmetkeri abiturientten para alǵan. Sud onı ayıplı dep tawıp, járiyma hám belgili bir múddetke lawazım iyelew huqıqınan ayırıw jazasın tayınlaǵan. Onda nızamsız alınǵan qarjı mámleket dáramatına ótkerilgen, sol arqalı korrupciya aqıbetinde kelip shıqqan materiallıq zıyan saplastırılǵan.
Tender procesinde lawazım wákilliginen paydalanıw arqalı jeke menshik kompaniyaǵa tiykarsız ústinlik berilgen. Nátiyjede mámleketke finanslıq zıyan jetkerilgen. Sud qararına bola, ayıpker shaxslardan bul zıyan solidar tártipte óndirilgen.
Sud qararlarınıń huqıqıy áhmiyetine kelsek, sud qararları tek ǵana ayıpker shaxstı jazalaw emes, al jábirleniwshilerdiń huqıqların tiklewge de qaratılǵan. Bunda, zıyannıń muǵdarın anıq belgilew, ayıpker shaxstıń finanslıq jaǵdayın esapqa alıw, zıyandı ıqtıyarlı yamasa májbúriy tártipte qaplaw mexanizmlerin qollanıw tárepleri úlken áhmiyetke iye.

Ámeliyat sonı kórsetedi, kóp jaǵdaylarda sudlar zıyandı tolıq óndiriwge háreket etedi hám bul arqalı mámleket máplerin qorǵaydı.
Juwmaq ornında Korrupciya aqıbetinde keltirilgen zıyandı óndiriw institutı huqıqıy sistemanıń áhmiyetli elementi bolıp esaplanadı. Sud ámeliyatı usı normalardıń nátiyjeli qollanılıp atırǵanın kórsetpekte. Bul bolsa tek ǵana huqıqbuzarlardı jazalaw emes, al ekonomikalıq ádillikti tiklewge de xızmet etedi.