Rayon tariyxı hám turizm potencialı
Ámiwdárya rayonı Ózbekstan Respublikasınıń jer maydanı hám ekonomikalıq potencialı jaǵınan iri rayonlarınan biri bolıp esaplanadı. Rayon óziniń geografiyalıq jaylasıwı, jámiнetlik-siyasiy ornı hám júzege kelgen turmıs tárizi tariyxı boyınsha basqa rayonlardan keskin parıq qıladı.
Eger Ámiwdárya rayonınıń ótmish tariyxına názer taslaytuǵın bolsaq, onıń tamırı eń qádirli, muqaddes áнemgi qoljazbamız "Avesto"ǵa barıp taqaladı. Bul biybaha kitap bunnan 30 ásir burın eki dáryanıń aralıǵında, mine usı jerde ómir súrgen ata-babalarımızdıń biz áwladlarǵa qaldırǵan ruwxıy, tariyxıy miyrası bolıp esaplanadı. Demek, Ámiwdáryanıń oń hám shep jaǵalawlarında jaylasqan Ámiwdárya rayonınıń xalqı haqılı túrde bul bahalı ruwxıy miyrastıń miyrasxorları bolıp esaplanadı.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń rawajlanıw basqıshları da áne usı tariyxıy tamırlarǵa barıp taqaladı. Ústirt oypatlıǵınan Sultan Uays tawlarına shekem sozılǵan bul áyemgi jer qoynında qanshadan-qansha ata-babalarımızdıń turmıs tárizine baylanıslı sır-sıyratlar jasırınǵan, bir waqıtları ómir gúrlep rawajlanǵan qalalar elege shekem sır-sıyratqa tolı. Áne usı qalalardıń 14 i Ámiwdárya rayonı aymaǵına tuwra keledi. Tek ǵana "Shilpiq" qala qorǵanınan tabılǵan hár qıylı buyımlar oǵada úlken - 3 mıń jıllıq esteliklerden sóz etedi. Sonıń ushın da Ámiwdáryalılar rayon aymaǵında jaylasqan Shılpıq, Beshtepa, Jumırtaw, Qarat taw, Uwlan, Gaur, Qıpshaq, Mańǵıt qalalarına miyrasxorlıq kóz-qarası menen qaraydı hám bul tariyxıy esteliklerdi ilimiy izertlewdi, pútkil áwladlarǵa jetkeriwdi ózleriniń wazıypaları dep biledi.
Ámiwdárya rayonında túrkiy xalıqlardıń 92 urıwınıń áwlad wákilleri jasaydı. Atap aytqanda, Qońırat, Qıpshaq, Qıtay, Nayman, Uyǵır, Toma, Túrkmen, Qazaq, Qaraqalpaq, Nazarxan, As, Sangar, Ocha, Uyshin, Qańlı sıyaqlı júzden aslam awıl, elat, máhálle hám qáwimlerdiń ótmishi de ilimiy izertleniwin kútip tur.
Eziwshi dúzim dáwirinde Ámiwdárya rayonı Ózbekstandaǵı basqa rayonlar sıyaqlı óziniń tariyxıy tamırınan ajıratılǵan, tek shiyki zat jetistiriwshi aymaqqa aylandırıldı. 1957-jılı 18-dekabrde Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Soveti Prezidiumınıń qararına muwapıq Xorezm wálayatınıń Mańǵıt, Qaraqalpaqstan avtonom sovet socialistlik Respublikasınıń Qıpshaq rayonları birlestiriliwi nátiyjesinde payda bolǵan bul iri agrar rayon Ózbekstan ǵárezsizlikke eriskenge shekem burınǵı SSSRdıń shiyki zat bazası wazıypasın atqarıp keldi.
Bunı XX ásirdiń 60-jıllarınan 1990-jıllarǵa shekemgi turǵınlıq dáwirine mórlenip qalǵan xalıq turmısınıń qanshelli ayanıshlı ótkenin sol dáwirlerdiń janlı gúwası bolǵan búgingi kekse áwlad wákilleriniń eslewlerinen bilip alıw múmkin.
Burınǵı SSSR dáwirinde rayonda bir qala tipindegi posyolka hám 10 awıl Soveti bar edi. Hár awılda kóbi menen 2 mektep, birewden klublar xalıqqa xızmet kórsetetuǵın edi. Xalıqtıń tiykarģı bólimi agrar tarawda miynet etti, pútkil iri rayonda bir oraylıq emlewxana hám úsh awıllıq vrachlıq ambulatoriyası bar edi.
Ózbekstan ǵárezsizlikke eriskennen keyin Ámiwdárya rayonı ekonomikalıq-mádeniy, sociallıq-ruwxıy hám aǵartıwshılıq jaqtan keskin rawajlanıw basqıshına kirdi. Atap aytqanda, ǵárezsizlik jıllarında tek xalıqqa qıytaq jerlerdi ajıratıw 2,5 esege kóbeydi.
Mıńnan aslam diyqan xojalıqlarınıń shólkemlestiriliwi sebepli xalıqtıń qıytaq jerinde jetistirilgen palız hám ovosh ónimleri jıl sayın artıp bardı hám qońsı rayonlar, hátteki, sırt ellerge eksport etiw dárejesine jetti.
1990-jıllarda rayon xalqı kartoshka, biyday, un ónimleri, konditer hám gósh-sút ónimlerin paydalanıw boyınsha burınǵı awqam kólemindegi kórsetkishten de eń tómen dárejede turǵan bolsa, búgingi kúnde áyne joqarıdaǵı ónimlerdi tek ǵana jetistiriwshi emes, al mútáj rayonlarǵa, qońsılas respublikalarǵa eksport etiwshi rayon dárejesine jetti.
SHILPIK ESTELIGI HAQQINDA BIZGE NELER BELGILI?
Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵındaǵı Ústirt oypatlıǵınan Sultan Uays tawlarına shekemgi jerlerde ótmish tariyx izlerin kóriw múmkin. Sır-sıyratlarǵa tolı sawlatlı qorǵanlardıń qaldıqlarınan bul jerlerde bir waqıtları ómir qaynaǵanın, mádeniyat gúrlep-jasnaǵanın, rawajlanıw rawajlanǵanın, bul jerlerde jasap ótken ata-babalarımızdıń da ruwxıy hám ziyrek insanlar bolǵanın ańlaw qıyın emes. Ótmish esteligi bolǵan mine usı qalalardıń 14 i Ámiwdárya rayonı aymaǵına tuwra keledi.
Solardan biri bolǵan Shılpıq qalasınıń jası eki mıń jıldan aslam. Shılpıq sxeması aylanba tárizli bolıp, Nókis qalasınan 43 km. qublada jaylasqan. Shılpıq - bul dárya qáddinen 35-40 metr biyikliktegi 65 metr diametrge iye tóbesiz dóńgelek minara bolip, tábiyiy tegis tóbeliktiń tóbesinde jaylasqan. Shılpıq sheńber tárizli bolıp, átirapı qalıń paqsa diywal menen qorshalǵan, bir tárepi kiriw jolı sıpatında ashıq qaldırılǵan.
Shılpıqtıń 6-8 metrlik diywalı saqlanǵan, ishki radiusı 12 metr. Áyyemgi diywallardıń bizge shekem jemirilmey jetip keliwiniń sırı, jawınnan saqlawshı sıbawlardıń ornatılıwında. Sbawlar dárya ultanındaǵı saz ılaydan alınǵan hám hár qanday ızǵar, jer silkiniwlerge qarsı turıwı ushın fundamenttiń astına qum tóselgen. Jergilikli xalıq Shılpıqtıń qurılıwın ápsanawiy dáwler menen baylanıstıradı. Shılpıq aymaǵınan islamǵa shekemgi áyyemgi jerlew máresimlerine tán estelikler tabılǵan. Ilimpazlardıń pikirinshe, Shılpıq otqa sıyınıwshılardıń denelerin alıp keletuǵın arnawlı maqbara wazıypasın atqarǵan. IX-X ásirlerde, Áyemgi Xorezmniń gúllegen waqıtlarında qayta ońlanǵan. Xorezmliler Shılpıqtan Xorezmshaxlar mámleketiniń basqa qalaları menen bir qatarda xabar jetkeriw hám qorǵanıw imaratı sıpatında paydalanǵan. Shılpıq óz waqtında máwsimlerdiń almasıwı, Ámiwdárya suwınıń tasıwı hám qaytıwı sıyaqlı diyqanshılıq ushın júdá áhmietli ózgerislerdi aldın ala astronomiyalıq baqlaw hám kalendar xızmeti júrgiziw ornı bolǵan degen.
Shılpıq óz waqtında máwsimlerdiń almasıwı, Ámiwdárya suwınıń tasıwı hám qaytıwı sıyaqlı diyqanshılıq ushın júdá áhmiyetli ózgerislerdi aldın ala astronomiyalıq baqlaw hám kalendar xızmetin júrgiziw ornı bolǵan degen pikirler de bar.
Shılpıq - Ámiwdárya jaǵası hám rayonımız aymaǵında jaylasqanlıǵı sebepli rayonımız tımsalına aylanǵan. Bunnan tısqarı, óziniń tariyxıy áhmiyetke iye ekenligi hám ádettegidey emes forması sebepli Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik gerbinde de súwretlengen.