Farg'ona viloyati So'x tumani hokimligi

O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining 2026-yil 3-iyul kuni bo‘lib o‘tgan plenumida “Fuqarolik ishlari bo‘yicha, ma’muriy va iqtisodiy sudlar tomonidan da’voni ta’minlash (dastlabki himoya) choralarini ko‘rishning ayrim masalalari to‘g‘risida”gi 19-sonli qarori qabul qilindi.

Mazkur qarorning yettinchi bandiga ko‘ra, da’voni ta’minlash (dastlabki himoya) choralarini ko‘rishga sudda ish yuritishning har qanday bosqichida, shu jumladan ish yuritish to‘xtatilgan davrda ham yo‘l qo‘yiladi.

Qarorning to‘qqizinchi bandiga ko‘ra, ish qo‘zg‘atilgunga qadar da’voni ta’minlash (dastlabki himoya) choralarini ko‘rishga yo‘l qo‘yilmaydi, bundan hakamlik sudida ko‘rilayotgan da’voni ta’minlash choralarini ko‘rish hollari mustasno.

Da’vo arizasi (ariza, shikoyat) sudga topshirilmagan holda berilgan da’voni ta’minlash (dastlabki himoya) choralarini ko‘rish haqidagi ariza alohida ajrim chiqarilmasdan xat bilan qaytarilishi lozim.

Da’vo arizasi (ariza, shikoyat) bilan birga berilgan da’voni ta’minlash (dastlabki himoya) choralarini ko‘rish haqidagi arizani qanoatlantirish yoki rad etish masalasi da’vo arizasini (arizani, shikoyatni) ish yuritishga qabul qilish va ish qo‘zg‘atish, apellyatsiya, kassatsiya, taftish instansiyasi sudlarida esa shikoyatni (protestni) ish yuritishga qabul qilish vaqtida hal qilinadi.

Da’voni ta’minlash (dastlabki himoya) choralarini ko‘rish to‘g‘risidagi ariza (iltimosnoma) da’vo arizasi (ariza, shikoyat), shikoyat (protest) ish yuritishga qabul qilinganidan so‘ng berilganda O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining 107-moddasining birinchi qismi talabiga ko‘ra, u kelib tushgan kuniyoq, ish vaqti tugaganidan keyin elektron hujjat tarzida kelib tushgan holatlarda keyingi ish kunidan kechiktirmasdan, O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksining 96-moddasining uchinchi qismi hamda O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi kodeksining 95-moddasining uchinchi qismiga ko‘ra esa ariza kelib tushganidan keyingi kundan kechiktirmay ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilmasdan, sud majlisida taqdim etilganida esa, shu sud majlisida ko‘rib chiqiladi.

Hakamlik sudida ko‘rilayotgan ish yuzasidan da’voni ta’minlash to‘g‘risida fuqarolik ishlari bo‘yicha va iqtisodiy sudga kelib tushgan arizalar ham shu tartibda hal qilinadi.

Ariza sud majlisidan tashqari vaqtda kelib tushgan hollarda sud majlisi o‘tkazilmasdan va taraflarni xabardor qilmasdan hal qilinadi.

Shu bilan birga, qarorning o‘n ikkinchi bandiga ko‘ra, da’voni ta’minlash (dastlabki himoya) choralarini ko‘rish to‘g‘risidagi arizada da’voni ta’minlash choralarining asoslari va zarurati ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim.

Fuqarolik va ma’muriy sud ishlarini yuritishda arizada asoslar yoki zarurat aniq ko‘rsatilmagan hollarda esa sudya (sud) tomonidan ushbu kamchiliklar bartaraf etilishi va arizani mazmunan hal qilish choralari ko‘rilishi mumkinligiga e’tibor qaratilsin.

Shu bilan birgalikda, O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksining 95-moddasiga asosan arizada da’voni ta’minlash chorasining turi ham ko‘rsatilishi lozim bo‘lib, iqtisodiy sud ishlarini yuritishda ushbu tartibga rioya qilinmaganligi arizani qanoatlantirishni rad etish uchun asos bo‘ladi.

Bundan tashqari, qarorning o‘n to‘rtinchi bandiga ko‘ra, sud da’voni ta’minlash (dastlabki himoya) choralarini ko‘rish to‘g‘risidagi arizani hal qilishda, arizada bunday choralarni ko‘rish uchun asoslar va zarurat mavjudligini, ta’minlanishi so‘ralayotgan choralarning da’vo (ariza, shikoyat) predmeti bilan bog‘liqligini, unga mutanosibligini aniqlaydi.

Da’voni ta’minlash (dastlabki himoya) choralari da’vo (ariza, shikoyat) predmetiga aloqador va (yoki) sud hujjatining ijrosi bilan bog‘liq bo‘lmagan holatlarda ariza rad etiladi.

Qarorning o‘n oltinchi bandiga ko‘ra, arizada ko‘rsatilgan mol-mulkni yoki pul mablag‘larini xatlash tarzidagi da’voni ta’minlash chorasi sud tomonidan nafaqat mulkiy, balki nomulkiy xususiyatga ega bo‘lgan talablarni ta’minlash uchun ham qo‘llanilishi mumkin.

Mol-mulk yoki pul mablag‘larini xatlash tarzidagi da’voni ta’minlash (dastlabki himoya) chorasi javobgarga tegishli bo‘lgan va uning o‘zida yoki boshqa shaxslarning ixtiyorida bo‘lgan mol-mulkka nisbatan qo‘llanilishi mumkin bo‘lib, ayni vaqtda tez buziladigan ashyolarga nisbatan qo‘llanilmasligi inobatga olinishi lozim.

Protsessual qonunchilikda javobgarga tegishli bo‘lgan pul mablag‘larini xatlashda uning hisobvarag‘iga band solish nazarda tutilmagan. Shuning uchun sudlar mazkur da’voni ta’minlash chorasini qo‘llashda javobgarga tegishli bo‘lgan hisobvarag‘idagi pul mablag‘lari xatlanishi lozimligiga e’tibor qaratishlari lozim.

Bunday chorani ko‘rishda da’voning bahosi doirasida pul mablag‘lari bilan birga javobgarning mol-mulki ham xatlab qo‘yilishi mumkin.

Plenum qarorining yigirma birinchi bandiga ko‘ra, nizoli mol-mulkni saqlash uchun uchinchi shaxsga (saqlovchiga) topshirish ko‘rinishidagi da’voni ta’minlash chorasini ko‘rish mol-mulkni uchinchi shaxsda saqlash orqali uning buzilishi, yo‘qolishi yoki noqonuniy foydalanilishining oldi olinishini ta’minlaydi va mulk yo‘qolishi yoki yashirilishi, uning buzilishi yoki zararlanishi xavfi mavjud bo‘lganda samarali hisoblanadi.

Ushbu chora orqali mol-mulk taraflarning ixtiyoridan olinib, betaraf shaxsning yoki ixtisoslashgan tashkilotning saqloviga beriladi. Bu bilan mol-mulkdan foydalanmagan holda, uni but saqlash ta’minlanadi.

Uchinchi shaxs (saqlovchi) mulkni but saqlashi, uni boshqa shaxsga bermasligi va da’voni ta’minlash chorasi bekor qilingandan so‘ng uni egasiga qaytarishi lozim.

Xulosa qilib aytganda, mazkur plenum qarorining qabul qilinishi sud hujjati ijrosini qiyinlashtirishi yoki uni bajarib bo‘lmaydigan qilib qo‘yishining, shuningdek, javobgar tomonidan mol-mulkning yashirilishi yoki begonalashtirilishining oldini olishga qaratilgandir.

Sh.M. Mirzamatov — Farg‘ona tumanlararo iqtisodiy sudi sudyasi

D. Xomidov — Farg‘ona tumanlararo iqtisodiy sudining sudya yordamchisi