Fuqarolik ishlari bo‘yicha Qo‘ng‘irot tumanlararo sudi sudyasi

Akimniyazov Nurlibay Arafatdinovich

Annotatsiya: Korrupsiya oqibatida yetkazilgan zararni undirish jinoyat ishi doirasida yoki fuqarolik sudlovi orqali amalga oshiriladi, bunda aybdor shaxsdan moddiy va ma’naviy zarar to‘liq qoplanadi. Jinoiy harakatlar natijasida yetkazilgan zararni undirishda davlat boji to‘lanmaydi, da’vo muddati qo‘llanilmaydi. Bu ko‘rinishdagi jinoyatlar nafaqat shaxsning sha’ni, qadr-qimmat va ishchanlik obro‘sini, balki shaxsiy hayot daxlsizligini izdan chiqaradi.

Tayanch so‘zlar: Konstitutsiya, fuqarolik Kodeksi, qonunlar, majburiyat, manbalar, vazifalari, inson-jamiyat-davlat, demokratiya umuminsoniy prinsiplarga asoslanadi, ularga ko‘ra inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadr-qimmati va boshqa ajralmas huquqlari oliy qadriyat, yaqin qarindosh(lar), aloqador shaxslar, shakllari va zarar undirish.
Korrupsiya jamiyat va davlat rivojiga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan biri hisoblanadi. U nafaqat davlat boshqaruvi samaradorligini pasaytiradi, balki davlat byudjeti, tashkilotlar va fuqarolarga moddiy zarar yetkazadi. Shu sababli, korrupsiya oqibatida keltirilgan zararni qoplash masalasi alohida huquqiy tartibga solingan.

O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra, har qanday huquqbuzarlik natijasida yetkazilgan zarar qoplanishi shart. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksiga muvofiq, shaxsning g‘ayriqonuniy harakatlari (yoki harakatsizligi) natijasida yetkazilgan zarar to‘liq hajmda qoplanishi lozim. Mazkur norma korrupsiyaga oid huquqbuzarliklarga ham to‘liq tatbiq etiladi.
Shu bilan birga, “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonunda ham korrupsiya huquqbuzarliklari oqibatida yetkazilgan zararni qoplash majburiyati belgilab qo‘yilgan. Unga ko‘ra, davlatga, jismoniy yoki yuridik shaxslarga yetkazilgan zarar aybdor shaxsdan undirilishi shart.

Korrupsiya bilan bog‘liq jinoyat ishlari doirasida zararni undirish masalasi sud tomonidan ko‘rib chiqiladi. Sud jinoyat ishini ko‘rish jarayonida aybdor shaxsga nisbatan jazo tayinlash bilan bir qatorda, yetkazilgan moddiy zararni qoplash to‘g‘risida ham qaror qabul qiladi. Bu esa jabrlanuvchilarning huquq va manfaatlarini tiklashga xizmat qiladi.
Amaliyotda zararni undirish ikki xil tartibda amalga oshirilishi mumkin. Birinchi holatda, aybdor shaxs zararni ixtiyoriy ravishda qoplaydi. Ikkinchi holatda esa, zarar sud qarori asosida majburiy tartibda undiriladi. Majburiy ijro jarayonida davlat ijrochilari tomonidan aybdor shaxsning mol-mulki hisobidan undirish choralari ko‘riladi.
Huquqiy asos: Mansabdor shaxsning noqonuniy harakatlari (pora olish, mansabni suiiste’mol qilish) natijasida davlatga, yuridik yoki jismoniy shaxslarga yetkazilgan zarar to‘liq qoplanishi shart.

Fuqarolik da’vosi: Jinoyat protsessida ayblanuvchiga nisbatan fuqaroviy da’vo qo‘zg‘atiladi. Ushbu da’vo bo‘yicha davlat boji undirilmaydi.
Ijro etish: Sud hukmi bilan belgilangan zarar majburiy tartibda ijro etiladi. Agar bir necha shaxs aybdor bo‘lsa, zarar ularning ayb darajasi va mulkiy ahvolidan kelib chiqib taqsimlanadi.
Mol-mulk musodarasi: Jinoyat yo‘li bilan topilgan mulklar, agar ular yashirilgan yoki yo‘q qilingan bo‘lsa, aybdordan majburiy undiriladi.
Korrupsiya oqibatida keltirilgan zararni undirishda sud amaliyotidan misol keltirsak Davlat tashkiloti mansabdor shaxsi tomonidan byudjet mablag‘lari talon-toroj qilingan. Sud tomonidan u jinoyatda aybdor deb topilib, unga nisbatan ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlangan. Shu bilan birga, sud hukmida davlat byudjetiga yetkazilgan zararni to‘liq undirish belgilangan. Aybdor shaxsning mol-mulki xatlanib, ijro jarayonida zarar qoplangan.

Ta’lim muassasasi xodimi abituriyentdan pora olgan. Sud uni aybdor deb topib, jarima va ma’lum muddatga mansab egallash huquqidan mahrum qilish jazosini tayinlagan. Bunda noqonuniy olingan mablag‘ davlat daromadiga o‘tkazilgan, shu orqali korrupsiya oqibatida kelib chiqqan moddiy zarar bartaraf etilgan.
Tender jarayonida mansab vakolatini suiiste’mol qilish orqali xususiy kompaniyaga asossiz ustunlik berilgan. Natijada davlatga moliyaviy zarar yetkazilgan. Sud qaroriga ko‘ra, aybdor shaxslardan ushbu zarar solidar tartibda undirilgan.
Sud qarorlarining huquqiy ahamiyatiga kelsak sud qarorlari nafaqat aybdor shaxsni jazolash, balki jabrlanuvchilar huquqlarini tiklashga ham qaratilgan. Bunda, zarar miqdorini aniq belgilash, aybdor shaxsning moliyaviy holatini inobatga olish, zararni ixtiyoriy yoki majburiy tartibda qoplash mexanizmlarini qo‘llash jihatlar muhim ahamiyatga ega.

Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ko‘p hollarda sudlar zararni to‘liq undirishga harakat qiladi va bu orqali davlat manfaatlarini himoya qiladi.
Xulosa o‘rnida Korrupsiya oqibatida keltirilgan zararni undirish instituti huquqiy tizimning muhim elementi hisoblanadi. Sud amaliyoti mazkur normalarning samarali qo‘llanilayotganini ko‘rsatmoqda. Bu esa nafaqat huquqbuzarlarni jazolash, balki iqtisodiy adolatni tiklashga ham xizmat qiladi.