Huquqiy davlatning eng muhim vazifalaridan biri mulk huquqi daxlsizligini ta’minlash hamda mulkdor huquqlarini amalga oshirish va himoya qilish uchun zarur iqtisodiy-huquqiy shart-sharoitlar yaratishdir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev 2022-yil 20-iyun kuni Konstitutsiyaviy komissiya a’zolari bilan o‘tkazilgan uchrashuvda "uy-joy bo‘yicha konstitutsiyaviy kafolatni belgilab qo‘yish lozim.Ya’ni sud qarorisiz hech kim uy-joyidan mahrum etilishi mumkin emas. Imorat buziladigan bo‘lsa, buning uchun buzishdan oldin uning qiymatiga teng bo‘ladigan kompensatsiya to‘lanishi shart," deb alohida ta’kidlagan edi.

Shu sababli 2023-yil 30-aprel kuni qabul qilingan Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining IX-bobi 47-moddasi quyidagicha aks ettirilgan:

Har kim uy-joyli bo‘lish huquqiga ega.

Hech kim sud qarorisiz va qonunga xilof ravishda uy-joyidan mahrum etilishi mumkin emas.Uy-joyidan mahrum bo‘lgan mulkdorga uy-joyning qiymati hamda u ko‘rgan zararlarning o‘rni qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda oldindan, teng miqdorda qoplab berilishi ta’minlanadi.

Davlat uy-joy qurilishini rag‘batlantiradi va uy-joyga bo‘lgan huquqning amalga oshirilishi uchun shart-sharoitlar yaratadi.

Aholining ijtimoiy jihatdan muhtoj qatlamlarini uy-joy bilan ta’minlash tartibi qonun bilan belgilanadi.

Ushbu modda bilan uy-joy mulkdorlariga alohida ikki turdagi konstitutsiyaviy kafolat belgilanmoqda: Sud kafolati va uy-joy uchun kompensatsiya olish kafolati.

Sud kafolati turar joyga nisbatan sud qarorisiz hech kim turar joyidan mahrum etilishiga yo‘l qo‘yilmasligini anglatadi.Bu kafolat turar joyga nisbatan mulk huquqi mulkdorning xohishiga qaramasdan, majburiy tarzda bekor bo‘lganda qo‘llanilishi nazarda tutilgan.Bunda sud tomonidan mulk huquqining bekor bo‘lishiga sabab bo‘luvchi holatlar amaldagi qonun hujjatlari asosida obyektiv tarzda ko‘rib chiqiladi.Bu tartib mulkdorga har qanday holatda va asossiz ravishda turar joyidan mahrum etilmasligini kafolatlaydi.

Ikkinchi kafolat mulkdorning iqtisodiy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgani bilan e’tiborga molik.Ushbu norma qonunda belgilangan tartibda uy-joyidan mahrum bo‘lgan mulkdorning ushbu uy-joy va yetkazilgan zarar uchun teng miqdorda kompensatsiya olishini kafolatlaydi.Teng miqdorda kompensatsiya olish nima? Fuqarolik kodeksining 206-moddasiga muvofiq, mulkdorga olib qo‘yilgan mol-mulkka teng qiymatdagi mol-mulk mulk huquqi asosida berilishi va uning ko‘rgan boshqa zararlari to‘lanishi yoki mulk huquqi bekor qilinishi bilan yetkazilgan zarar to‘liq hajmda qoplanishi belgilangan.

Ushbu normaning kiritilishi uy-joy mulkdori huquqlari kafolatini ta’minlashga, uy-joylarning noqonuniy olib qo‘yilishi bilan bog‘liq nizolarning oldini olishga, sud himoyasini kengaytirishga xizmat qiladi.

Shumanay tumani adliya bo‘limi

FHDYO bo‘limi boshlig‘i: Z.Aliyeva