Xizmat koʼrsatish shartnomasining mazmuni va mohiyati hamda shartnomaviy munosabatlardagi qonun talabiga rioya qilishning ahamiyati
2025-04-14 19:45:00 / Huquqiy ma'lumotlar
Tadbirkorlik faoliyatining asosini shartnoma munosabatlari tashkil qiladi. Oʼzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 353-moddasining birinchi qismiga koʼra ikki yoki bir necha shaxsning fuqarolik huquqlari va burchlarini vujudga keltirish, oʼzgartirish yoki bekor qilish haqidagi kelishuvi shartnoma deyiladi.
“Xoʼjalik yurituvchi subʼektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʼgʼrisida”gi Oʼzbekiston Respulikasi Qonunining 3-moddasi talabiga koʼra taraflardan biri shartlashilgan muddatda tadbirkorlik faoliyati sohasida tovarlarni berish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar koʼrsatish majburiyatini oladigan, ikkinchi taraf esa tovarlarni, ishlarni, xizmatlarni qabul qilib olish va ularning haqini toʼlash majburiyatini oladigan kelishuv xoʼjalik shartnomasi deyiladi.
Odatda shartnomalar maʼlum bir sohada taraflar oʼrtasida vujudga kelgan munosabatlarni tartibga soladi. Аna shu shartnomalardan biri bu – haq evaziga xizmat koʼrsatish shartnomasi hisoblanadi.
Oʼzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 703-moddasiga koʼra haq evaziga xizmat koʼrsatish shartnomasi boʼyicha ijrochi buyurtmachining topshirigʼi bilan ashyoviy shaklda boʼlmagan xizmatni bajarish, buyurtmachi esa bu xizmat uchun haq toʼlash majburiyatini oladi.
Ushbu bobning qoidalari aloqa xizmati, tibbiyot, veterinariya, auditorlik, maslahat, axborot xizmatlari, taʼlim berish, sayyohlik xizmati va boshqa xizmatlar koʼrsatish shartnomalariga tatbiq etiladi. Ushbu Kodeksning 37, 39, 40, 43, 44, 45, 46, 48, 49 va 51-boblarida nazarda tutilgan shartnomalar boʼyicha koʼrsatilgan xizmatlar bundan mustasno.
Oʼzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 705-moddasiga koʼra buyurtmachi oʼziga koʼrsatilgan xizmatlar haqini haq evaziga xizmat koʼrsatish shartnomasida koʼrsatilgan muddatlarda va tartibda toʼlashi shart.
Ijrochi oʼzi aybdor boʼlmagani holda xizmatni bajara olmagan taqdirda buyurtmachi ijrochiga uning xarajatlarini toʼlashi shart, bunda ijrochining xizmat (xizmatlar) koʼrsatishdan ozod qilinishi munosabati bilan olgan yoki olishi mumkin boʼlgan foydasi chegirib qolinadi. Buyurtmachining aybi bilan xizmatni bajarish mumkin boʼlmay qolgan taqdirda agar qonunchilikda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʼlmasa xizmatlar bahosi butunlay toʼlanishi kerak.
Shuningdek, Oʼzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 706-moddasiga haq evaziga xizmat koʼrsatish shartnomasini buzganlik uchun ijrochining javobgarligi belgilangan boʼlib, unga koʼra ijrochi haq evaziga xizmat koʼrsatish shartnomasini umuman yoki tegishli darajada bajarmagan hollarda u keltirilgan zararni buyurtmachiga batamom toʼlashi shart, lekin bu toʼlov shartnomada nazarda tutilgan xizmatlar bahosining ikki baravaridan ortiq boʼlishi mumkin emas.
Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish vaqtida ijrochi majburiyatini umuman yoki tegishli darajada bajarmagan hollarda haq evaziga xizmat koʼrsatish shartnomasida ushbu moddaning birinchi qismida koʼrsatilgandan kuchaytirilgan javobgarlik nazarda tutilishi mumkin.
Bundan tashqari Oʼzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 707-moddasida haq evaziga xizmat koʼrsatish shartnomasini bekor qilish tartibi belgilangan boʼlib, unga muvofiq buyurtmachi xizmatlarning belgilangan bahosini batamom toʼlash sharti bilan haq evaziga xizmat koʼrsatish shartnomasini bekor qilishni talab qilishga haqli, shartnoma ijrochining aybli harakatlari tufayli bekor qilingan hollar bundan mustasno.
Ijrochi shartnoma bekor qilinishi tufayli buyurtmachiga yetkazilgan zararning hammasini toʼlash sharti bilangina haq evaziga xizmat koʼrsatish shartnomasini bekor qilishni talab qilishga haqli, shartnoma buyurtmachining aybi bilan bekor qilingan hollar bundan mustasno.
Kundalik hayotda yuridik shaxs, hatto jismoniy shaxslar ham xizmat koʼrsatish shartnomasi tuzish orqali bir-birlari bilan shartnomaviy huquqiy munosabatlarga kirishadilar. Xususan, bunga tibbiyot, axborot, taʼlim berish, sayyohlik xizmatlari va boshqa shu kabi xizmatlarni misol qilib keltirishimiz mumkin.
Аlbatta, aynan barcha shartnomaviy huquqiy munosatbatlar boʼyicha kelib chiqadigan nizolar sudlar tomonidan mazmunan koʼrib chiqilgan holda hal etiladi.
Taʼkidlab oʼtish joizki, koʼpchilik holatlarda shartnoma taraflari shartnomani professional daraja tuzish choralarini koʼrmaydi. Bu esa oʼz-oʼzidan shartnoma taraflari oʼrtasida turli nizolarni kelib chiqishiga sabab boʼladi.
Shu sababli taraflar shartnomalarni imzolashga tayyorlash jarayonida “Xoʼjalik yurituvchi subʼektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʼgʼrisida” Oʼzbekiston Respulikasi Qonunining 21-moddasi talablaridan kelib chiqqan holda xoʼjalik yurituvchi subʼektlarning yuridik xizmati yoki jalb etilgan advokatlar tomonidan qonunchilikka muvofiqligi yuzasidan tekshirib koʼrilsa, maqsadga muvofiq boʼladi.
Xulosa qilib aytganda, kundalik hayotda jismoniy va yuridik shaxslar xizmat koʼrsatish yuzasidan shartnomaviy huquqiy munosabatga kirishishi tabiiy. Shartnomalarni professional darajada tuzmaslik, turli nizolarni kelib chiqishiga sabab boʼladi.
Shu sababli shartnoma taraflariga nafaqat haq evaziga xizmat koʼrsatish shartnomasi, balki boshqa shartnomalarni tuzishda ham professional yurist va advokatlar xizmatidan foydalanishi tavsiya etiladi.
Qumqo’rg’on tumanlararo
iqtisodiy sudi sudyasi T.Usmonov