Davlat xaridlariga oid nizolar: sud amaliyotidagi muammolar va ularni hal etişning huquqiy mexanizmlari
2026-11-10 09:00:00 / Rahbariyatning bayonotlari va nutqlari

Davlat xaridlariga oid nizolar: sud amaliyotidagi muammolar va ularni hal etişning huquqiy mexanizmlari
Davlat xaridlari davlat budjeti mablağlaridan oqilona foydalaniş, davlat ehtiyojlarini ta’minlaş va tadbirkorlik subyektlari uçun soğlom raqobat muhitini şakllantirişda muhim ahamiyatga ega. Biroq davlat xaridlari jarayonida qonunçilik talablariga rioya qilmaslik, iştirokçilarni asossiz ravişda çetlaştiriş, tender hujjatlarida ayrim yetkazib beruvçilarga ustunlik beriş yoki xarid natijalarini notöğri baholaş kabi holatlar turli huquqiy nizolarni keltirib çiqarmoqda.
Özbekiston Respublikasining 2021-yil 22-apreldagi ÖRQ-684-sonli “Davlat xaridlari töğrisida”gi Qonuni davlat xaridlari sohasidagi munosabatlarni tartibga soluvçi asosiy huquqiy hujjat hisoblanadi. Mazkur qonunning 2026-yildagi özgartirişlar bilan şakllangan amaldagi tahririda oçiqlik, şaffoflik, raqobat, xolislik, mutanosiblik va korrupsiyaga yöl qöymaslik kabi prinsiplar alohida ahamiyat kasb etadi.
Davlat xaridlariga oid nizolarning asosiy qismi xarid komissiyasi tomonidan iştirokçilar takliflarini baholaş, texnik va malaka talablarini qöllaş, ğolibni aniqlaş hamda şartnoma tuziş jarayonida yuzaga keladi. Ayrim hollarda xarid hujjatlarida muayyan işlab çiqaruvçi yoki yetkazib beruvçiga mos keladigan talablar belgilanadi. Natijada boşqa iştirokçilarning raqobatlaşiş imkoniyati çeklanadi.
Bunday vaziyatlarda asosiy masala talablarning şunçaki mavjudligida emas, balki ularning xarid predmetiga qançalik zarur va mutanosib ekanligidadir. Davlat buyurtmaçisi xarid qilinayotgan mahsulotning sifati va xususiyatlariga oid talablarni belgilaşga haqli, biroq bu vakolatdan raqobatni sun’iy çeklaş vositasi sifatida foydalanmasligi kerak.
Sud amaliyotida e’tibor talab qiladigan yana bir masala — iştirokçilarni xarid jarayonidan çetlaştirişning qonuniy asoslanganligidir. Iştirokçining taklifida ayrim hujjatlarning mavjud emasligi yoki texnik talablarga mos kelmasligi uning çetlaştirilişiga sabab bölişi mumkin. Biroq bunday qaror qonunçilik va xarid hujjatlarida belgilangan aniq talablar asosida qabul qilinişi lozim. Rasmiyatçilikka beriliş yoki barça iştirokçilarga bir xil mezonlarni qöllamaslik adolatli raqobat tamoyiliga zid keladi.
2026-yilda davlat xaridlari sohasida narxlarning asoslanganligini ta’minlaş masalasiga ham alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 8-sentabrdagi 480-son qarori bilan davlat xaridi predmetining örtaça bozor va boşlanğiç narxini aniqlaş tartibi belgilandi. 2026-yil 1-oktabrdan boşlab davlat buyurtmaçilari xaridni amalga oşirişdan oldin uşbu narxlarni maxsus portal modulida şakllantirişi belgilangan.
Mazkur tartib narxlarni sun’iy oşiriş yoki pasaytiriş, davlat mablağlaridan samarasiz foydalaniş xavfini kamaytirişga qaratilgan. Şu bilan birga, narxlarni baholaşda mahsulotning sifati, texnik xususiyatlari, yetkazib beriş, montaj, kafolat va servis xarajatlari ham hisobga olinişi zarur. Çunki faqat eng past narxga asoslaniş har doim ham iqtisodiy samaradorlikni anglatmaydi.
Davlat xaridlariga oid nizolarni hal etişda şikoyatlarni körib çiqiş mexanizmi ham muhim örin tutadi. “Davlat xaridlari töğrisida”gi Qonunning 78 va 79-moddalarida şikoyatlarni körib çiqiş komissiyasi hamda şikoyat beriş tartibi belgilangan. Şu bilan birga, iştirokçilar öz huquq va qonuniy manfaatlari buzilgan taqdirda sudga murojaat qiliş huquqiga ham ega.
Iqtisodiy sudlarda bunday nizolarni körib çiqişda xarid hujjatlari, elektron platformadagi ma’lumotlar, xarid komissiyasi bayonnomalari, iştirokçilarning takliflari va baholaş mezonlari har tomonlama tekşirilişi lozim. Bunda sud faqat protsessual hujjatlarning mavjudligini emas, balki qabul qilingan qarorning qonuniyligi va asoslanganligini ham baholaşi muhimdir.
Yana bir dolzarb muammo — davlat xaridlari natijasida tuzilgan şartnomalarni bajariş bilan boğliq nizolardir. Yetkazib beruvçi mahsulotni öz vaqtida yetkazib bermasligi, buyurtmaçi tölovni keçiktirişi, bajarilgan işlarni qabul qilişdan asossiz boş tortişi yoki şartnomani bir tomonlama bekor qiliş holatlari taraflar örtasida iqtisodiy nizolarni yuzaga keltiradi. Bunday işlarda şartnoma şartlari, taraflarning majburiyatlari va ularni bajarmaslik sabablari alohida örganilişi zarur.
Davlat xaridlariga oid nizolarni kamaytiriş uçun xarid hujjatlarini işlab çiqişda aniq va xolis mezonlardan foydalaniş, manfaatlar töqnaşuvining oldini oliş, elektron tizimlardagi ma’lumotlarning oçiqligini ta’minlaş hamda xarid komissiyalari mas’uliyatini oşiriş lozim. Şuningdek, sudlarda uşbu toifadagi işlarni umumlaştiriş va bir xil huquqiy yondaşuvni şakllantiriş muhim ahamiyatga ega.
Davlat xaridlarida qonuniylikni ta’minlaş faqat budjet mablağlarini tejaş bilan çeklanmaydi. Uning asosiy maqsadi har bir tadbirkorga teng imkoniyat yaratiş, davlat buyurtmaçisining mas’uliyatini oşiriş va iqtisodiy munosabatlarda işonçni mustahkamlaşdan iborat. Zero, davlat xaridlarida raqobatning buzilişi faqat bir iştirokçining huquqiga zarar yetkazmaydi, balki davlat manfaatlari va jamiyatning iqtisodiy manfaatlariga ham ta’sir körsatadi.
Termiz tumanlararo iqtisodiy sudining sudya yordamçisi A.Toşxöjayev
