Sirdaryo viloyati Mirzaobod tumani hokimligi

Давлат органларининг асосий вазифаси — фуқаролар, жамият ва давлат манфаатларига хизмат қилишдир. Бу вазифа қонунийлик, холислик, очиқлик ва адолат принциплари асосида амалга оширилиши керак. Аммо амалиётда айрим ҳолларда давлат хизматчисининг шахсий, оилавий, молиявий ёки бошқа манфаатлари унинг хизмат вазифалари билан тўқнаш келиши мумкин. Ана шу ҳолат манфаатлар тўқнашуви деб аталади. Манфаатлар тўқнашуви ҳар доим ҳам пора олиш ёки очиқ коррупция дегани эмас. Лекин у ўз вақтида аниқланмаса, ошкор этилмаса ва бартараф қилинмаса, нохолис қарор, адолатсиз танлов, манфаатдор шахсга асоссиз устунлик бериш ёки давлат манфаатига зид битим тузилишига олиб келиши мумкин. Шу боис манфаатлар тўқнашувини бошқариш коррупцияга қарши курашишнинг энг муҳим профилактик йўналишларидан биридир. “Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида”ги Қонуннинг мақсади айнан манфаатлар тўқнашуви билан боғлиқ муносабатларни тартибга солишдан иборат. Қонун давлат органлари, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, давлат муассасалари, давлат унитар корхоналари, давлат мақсадли жамғармалари ва давлат улуши 50 фоиз ва ундан ортиқ бўлган айрим ташкилотларга нисбатан татбиқ этилади. Қонунга кўра, манфаатлар тўқнашуви — шахснинг шахсий манфаатдорлиги унинг лавозим ёки хизмат мажбуриятларини лозим даражада бажаришига таъсир кўрсатаётган ёки таъсир кўрсатиши мумкин бўлган вазиятдир. Бу ҳолатда ходимнинг шахсий манфаати билан фуқаролар, ташкилотлар, жамият ёки давлатнинг қонуний манфаатлари ўртасида қарама-қаршилик юзага келади ёки келиши мумкин. Манфаатлар тўқнашуви икки турга бўлинади. Мавжуд манфаатлар тўқнашуви — ходимнинг шахсий манфаати ҳозирнинг ўзида унинг хизмат вазифасига таъсир қилаётган ҳолат. Масалан, ходим яқин қариндоши иштирок этаётган танлов комиссиясида аъзо бўлса, бу мавжуд манфаатлар тўқнашуви бўлиши мумкин. Эҳтимолий манфаатлар тўқнашуви — ходимнинг шахсий манфаати келгусида унинг хизмат вазифасига таъсир қилиши мумкин бўлган ҳолат. Масалан, ходимнинг яқин қариндоши у ишлайдиган давлат органи билан шартнома тузиши эҳтимоли бўлса, бу олдиндан баҳоланиши лозим бўлган хавф ҳисобланади. Қонун “алоқадор шахслар” доирасини ҳам белгилайди. Улар жумласига ходимнинг яқин қариндошлари, ходим ёки унинг яқин қариндошлари улушга эга бўлган юридик шахслар, шунингдек ходим ёки унинг яқин қариндошлари бошқарув органида иштирок этадиган юридик шахслар киради. Манфаатлар тўқнашуви давлат бошқарувида учта асосий хавфни келтириб чиқаради. Биринчидан, у холисликка путур етказади. Давлат хизматчиси қарор қабул қилаётганда давлат манфаатидан кўра шахсий манфаатини устун қўйиши мумкин. Иккинчидан, у фуқароларнинг давлатга ишончини пасайтиради. Агар фуқаро қарор таниш-билиш, қариндошлик, молиявий манфаат ёки аффилланганлик асосида қабул қилинган деб ҳисобласа, давлат органига бўлган ишонч камаяди. Учинчидан, у коррупцияга шароит яратади. Манфаатлар тўқнашуви яширилса, кейинчалик пора, ноқонуний имтиёз, асоссиз ғолиблик, давлат мулки ёки бюджет маблағларидан самарасиз фойдаланиш каби ҳолатларга йўл очиши мумкин. Шунинг учун манфаатлар тўқнашувига қарши курашишнинг моҳияти ходимни жазолаш эмас, балки хавфни эрта аниқлаш ва уни қонуний йўл билан бартараф этишдир. Манфаатлар тўқнашувини аниқлаш бир неча манбалар орқали амалга оширилади. Хабарнома Агар ходимда мавжуд манфаатлар тўқнашуви юзага келса, у бу ҳақда белгиланган шаклда хабарнома бериши шарт. Қонунга кўра, ходим бундай ҳолат ўзига маълум бўлган пайтдан эътиборан бир иш куни ичида хабарномани тўлдириб, бевосита раҳбарига ёки махсус бўлинмага тақдим этади. Декларация Эҳтимолий манфаатлар тўқнашуви декларация орқали ошкор этилади. Декларацияда ходимнинг лавозими, яқин қариндошлари, уларнинг иш жойи, акциядорлик жамиятларидаги улушлар, муассислик ёки бошқарув органларида иштирок этиш каби маълумотлар кўрсатилади. Бу механизмнинг аҳамияти шундаки, у коррупция ёки ноқонуний қарор содир бўлгандан кейин эмас, балки хавф пайдо бўлишидан олдин уни кўриш имконини беради. Электрон маълумотлар базалари Қонун манфаатлар тўқнашувини расмий электрон маълумотлар базалари орқали ҳам аниқлаш мумкинлигини белгилайди. Бунда ходимнинг қариндошлик алоқалари, юридик шахслардаги улушлари, раҳбарлик лавозимлари, давлат харидларида иштирок этувчи субъектлар билан боғлиқ маълумотлар таҳлил қилиниши мумкин. Бу йўналиш айниқса муҳим, чунки барча ҳолатлар ходимнинг ўз ихтиёри билан хабар бериши орқали аниқланмаслиги мумкин. Электрон таҳлил инсон омилини камайтиради ва яширин манфаатдорликни эртароқ кўришга ёрдам беради. Мурожаатлар, ОАВ ва интернет Қонунга кўра, жисмоний ва юридик шахслардан келган мурожаатлар, оммавий ахборот воситалари ва интернетдаги маълумотлар ҳам манфаатлар тўқнашувини аниқлаш учун асос бўлиши мумкин. Ҳар бир мурожаат ёки хабар белгиланган тартибда кўриб чиқилади ва текширилади. Бу жамоатчилик назоратининг аҳамиятини оширади. Чунки баъзан манфаатлар тўқнашуви ички ҳужжатларда эмас, балки очиқ манбалардаги маълумотлар орқали фош бўлади. Манфаатлар тўқнашуви аниқланганидан кейин энг муҳим вазифа — уни тўғри бартараф этиш. Қонун бундай ҳолатларда қуйидаги чораларни назарда тутади: ходимни манфаатлар тўқнашуви юзага келмайдиган бошқа раҳбар бўйсунувига ўтказиш; ходимни коллегиал орган таркибидан ўзини ўзи рад этиш орқали ёки мажбуран четлаштириш; ходимнинг лавозим мажбуриятлари ёки хизмат ваколатлари доирасини қайта кўриб чиқиш; манфаатлар тўқнашувига олиб келиши мумкин бўлган ахборот ва ҳужжатлардан фойдаланишга чеклов белгилаш; якка тартибда қарор қабул қилиш ваколати устидан коллегиал назорат ўрнатиш; ходимга шахсий манфаатдорликни бартараф этиш бўйича таклиф бериш; шахсий манфаатдорликни бартараф этиш имкони бўлмаса, ходимнинг розилиги асосида уни тенг лавозимга ўтказиш ёки меҳнат шартномасини умумий асосларда бекор қилиш. Манфаатлар тўқнашувига йўл қўйилган ҳолда қабул қилинган қарор ёки тузилган битим давлат органи учун жиддий ҳуқуқий хавф ҳисобланади. Манфаатлар тўқнашувига қарши тизим самарали бўлиши учун жавобгарлик аниқ белгиланиши керак. Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 193⁴-моддасига кўра, манфаатлар тўқнашуви мавжудлиги ҳақида хабар бермаслик жаримага сабаб бўлади. Такроран содир этилса, жарима миқдори оширилади. Шунингдек, манфаатлар тўқнашувини тартибга солиш бўйича чора кўрмаган мансабдор шахс ҳам жавобгарликка тортилади. Манфаатлар тўқнашувини аниқлаш ва бартараф этиш коррупцияга қарши курашишнинг энг муҳим профилактик механизмларидан биридир. Унинг мақсади ходимни жазолаш эмас, балки давлат хизматида холислик, қонунийлик, очиқлик ва адолатни таъминлашдир. Сирдарё вилоят маъмурий суди раиси Тўрабек Қодирқулов