Eksport bilan shug‘ullangan har bir tadbirkor bu holatni biladi: mahsulot jo‘natilgan, bojxona hujjatlari rasmiylashtirilgan, ammo xorijiy xaridor to‘lovni o‘z vaqtida amalga oshirmagan. Natijada korxona ikki tomonlama zarar ko‘radi — bir tomondan pulini ololmaydi, ikkinchi tomondan aktivlarning repatriatsiya qilinishini ta’minlamagani uchun javobgarlikka tortiladi.

So‘nggi yillarda bu muammo keskinlashdi: jahon bozorlaridagi noaniqliklar, tashqi to‘lovlar va bank hisob-kitoblaridagi cheklovlar ko‘p hollarda eksportyorning o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan holda pul tushishiga to‘sqinlik qildi. 2026-yil 27-avgustda imzolangan PF-176-sonli Farmon ana shu tugunni yechishga qaratilgan.

AKSIYA NIMANI HAL QILADI

Farmon bilan 2027-yil 1-yanvarga qadar bir martalik umumdavlat aksiya e’lon qilindi. Unga ko‘ra, tadbirkorlik subyektlariga eksport operatsiyalari bo‘yicha aktivlarning repatriatsiyasi ta’minlanmagani sababli yuzaga kelgan muddati o‘tgan debitor qarzdorlikni o‘z mablag‘lari hisobidan so‘ndirishga ruxsat beriladi.

Buni qarzni kechirish deb tushunmaslik kerak. Aksiya — qarzni yopishning qonuniy yo‘li. U Farmon kuchga kirgunga qadar tovar, ish yoki xizmat amalda eksport qilingan, biroq to‘lov belgilangan muddatda kelib tushmagan va «E-kontrakt» tizimida muddati o‘tgan sifatida qayd etilgan qarzdorliklarga nisbatan qo‘llaniladi. Ustav kapitalida davlat ulushi 50 foiz va undan ortiq bo‘lgan yuridik shaxslar aksiya doirasidan tashqarida.

MEXANIZM: KASSA ORQALI HISOBVARAQQA

Tartib soddalashtirilgan. Naqd shakldagi valyuta mablag‘lari yo‘lovchi bojxona deklaratsiyasi va ishonchnoma taqdim etilmasdan, xizmat ko‘rsatuvchi bank kassalari orqali tadbirkorning hisobvarag‘iga kiritiladi.

Mablag‘ kirim qilingach, ikki natija yuzaga keladi: «E-kontrakt» tizimida muddati o‘tgan debitor qarzdorlik summasi kiritilgan mablag‘ga mos ravishda avtomatik qisqaradi, repatriatsiyani ta’minlamaganlik uchun jarimaning undirilmagan qismi esa shunga mutanosib bekor qilinadi.

Oddiy qilib aytganda, qarzning qancha qismi yopilsa, jarimaning ham shuncha qismi hisobdan chiqadi.

LEKIN BU — VALYUTA TUSHUMI EMAS

Farmonda bir jihat alohida ta’kidlangan va uni e’tibordan qochirib bo‘lmaydi: bu tartibda kiritilgan mablag‘lar tovarlar, ishlar va xizmatlar eksportidan kelib tushgan valyuta tushumi sifatida e’tirof etilmaydi hamda qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha nol darajali stavka qo‘llanilishiga asos bo‘lmaydi.

Demak, mexanizmning maqsadi aniq chegaralangan — u javobgarlikdan xalos bo‘lish va hisobotni tartibga solish vositasi, soliq imtiyozini olish yo‘li emas. Shu bois aksiyadan foydalanishdan avval har bir korxona o‘z holati bo‘yicha soliq oqibatlarini hisoblab ko‘rishi lozim.

2027-YILDAN: AYB BAHOLANADIGAN BO‘LADI

Farmonning ikkinchi qismi bir martalik emas, doimiy o‘zgarish olib keladi. 2027-yil 1-yanvardan boshlab uchta holatning hech bo‘lmaganda bittasi mavjud bo‘lsa, repatriatsiyani ta’minlamaganlik uchun jarima miqdori sud tomonidan ikki baravar kamaytiriladi.

Birinchisi — rezident vijdonan harakat qilib, o‘ziga bog‘liq barcha choralarni, shu jumladan sud, arbitraj yoki boshqa majburiy undirish vositalari orqali huquqlarini himoya qilish choralarini ko‘rgan bo‘lsa.

Ikkinchisi — aktivlarning 50 foizdan ortiq qismi repatriatsiya qilingan bo‘lsa.

Uchinchisi — xorijiy hamkor joylashgan yoki to‘lov amalga oshiriladigan davlatda hammaga ma’lum xalqaro sanksiyalar, bank va to‘lov tizimlaridagi cheklovlar yoxud valyuta operatsiyalariga oid taqiqlar sababli repatriatsiya imkoniyati cheklangan bo‘lsa.

Bu — valyuta qonunchiligidagi prinsipial burilish. Ilgari natija muhim edi: pul kelmadimi, jarima yozilar edi. Endi tadbirkorning xatti-harakati ham baholanadi — barcha chorani ko‘rgan korxona beparvo qarzdor bilan teng javob bermaydi.

Aksiyaning muddati cheklangan — 2027-yil 1-yanvar. «E-kontrakt» tizimida muddati o‘tgan debitor qarzdorligi qayd etilgan har bir korxona o‘z hisobotini bugunoq ko‘rib chiqib, xizmat ko‘rsatuvchi banki bilan birgalikda bu imkoniyatni baholab ko‘rgani ma’qul. To‘rt oy — ko‘p muddat emas.